سه‌ره‌تا / بابه‌تی نوێ / چارەنووسی ڕۆژئاوای کوردستان

چارەنووسی ڕۆژئاوای کوردستان

دۆست و هاوشاری خۆشەویست و خاوەن نەزەر کاک تاهیر حیکمەت ڕوانینی خۆی لە وتارێکدا لە ژێر ناوی “بارودۆخی کورد بە گشتی” لە سەر هەموو بەشەکانی کوردستان بە شێوەیەکی بەرفرە نوسیوە و زۆر بابەتی سەرنج ڕاکێشی وروژاندووە. لە سەر زۆر مژاری تایبەت بە هەموو بەشەکانی کوردستان هاوڕام بەڵام لە ڕاستیدا سەبارەت بە ڕوانینی بەڕێزیان لە سەر ڕۆژئاوای کوردستان سەرنجم هەیە و هەوڵ ئەدەم لە سۆنگەیەکی جیاواز لە بەڕێزیانەوە ڕوانینی خۆم بخەمە ڕوو.

١، لە بەشێک لەو وتارانەی کە لە لایەن  لێکۆڵەرەوانی مێژووی و سیاسی ئوروپایی بەرچاو دەکەوێت، ئەوان قەیرانی ئیستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە شەڕی سی ساڵەی سەدەی حەفدەی ئوروپا دەشوبهێنن کە لە ساڵانی ١٦١٨ تا ساڵی ١٦٤٨ لە ئارادابوو لە نیهایەت بە پێی پەیمانی وێستفاڵی کۆتایی پێهات، زۆر وڵات لە سەر ئەساسی نەتەوە، بەشێک لە سەر بنەمای دین دروست بوون و بەم جۆرە ئوروپای لە سەر بونیاد نرایەوە. لە دوای شەڕی یەکەمی کەنداو کە بە دوای داگیر کردنی وڵاتی کوەیت لە لایەن ڕژیمی ئەوکاتی عێراقەوە ڕوویدا زیاتر لە ٢٥ ساڵ تێدەپەڕێت. سەرەڕای تێپەڕینی چارەکە سەدەیەک لەو  شەڕە، شەڕو ماڵوێرانی وڵاتانی دیکەی ناوچەکەی گرتوەتەوەو فارس گوتەنی ناوچەکە ” آبستن حوادث”ـە. هەر بە پێی بۆچوونی لێکۆڵەرەوان پەیمانێکی هاوشێوەی وێستفاڵی ئەتوانێ کێشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چارەسەر بکات. دیزاین کردنەوەی ناوچەکە لە مێژ ساڵە کەوتوەتەوە ڕۆژەڤەوە و کاتێک باس لە دیزاین کردنەوەی ناوچەکە دەکرێت بێگومان پڕۆژەیەک یا بیرۆکەیەک لە پشتیەوە هەیە و بە باوەڕی من بێرنارد لوئیس وەک بیرمەندی داڕشتنەوەی ڕۆژهەڵآتی ناوەڕاست دێتە ئەژمار.

٢،  بیرمەندی ئەمریکی ساموئل هانتیگنتون کە زۆربەی تێزەکانی لە دوای هەڵوەشانی بلۆکی شەرق بە ڕاست گەڕاوە، لای وایە  بە دوای هەڵوەشانی بلوکی شەرق بلۆک بەندی لە سەر بنەمای دین و فەرهەنگ لە دنیادا دروست دەبێت و قەیرانی دنیا لە سەر بنەمای فەرهەنگ و دین سەرهەڵدەدەن. دەبینین زەمینەی لە بار بۆ یەکگرتنی سوننی عێراق و سوریە وە یا کوردی ڕۆژئاواو باشوور هاتوەتە ئاراوە.

٣،  قەیرانی سوریە زۆر پێچاوپێچە و سەردەرهێنان لێی هونەرەو پێویستی بە وردبینیێکی زۆرە، بەڵام ئەگەر زۆر بە کورتیچاوێک لە داهاتووی سوریە بدەینەوە بەو ئەنجامە ئەگەین کە بە ڕژانی دەریایەک لە خوێن لە  سوریە ئەو وڵاتە  قەت ناگەڕێتەوە قۆناغی پێش ٢٠١١.  بە پێی هەموو لێکدانەوەکان داهاتووی ئەو وڵاتە لە نێوان فیدڕاڵی و دابەش بووندایە. لەو ناوەدا دابەش بوونی ئەو وڵاتە عەمەلی ترە تا فیدراڵی. بۆ؟

جگە لە وڵاتی تورکیە کە بەرژەوەندی لە هیچکام لەو بژاردەدا نییە، هەموو وڵاتان بەرژەوەندییان لە دابەش بوونی سوریەدایە. لە ڕاستیدا ئۆلەوییەتی تورکیە یەکەم بە دەسەڵات گەیشتنی سوننیەکان لە سوریەیە، دووهەم فیدراڵی لە سەر بنەمای دو بەشی سوننی و عەلەوی وە لە ئەگەری دابەش بوونی ئەو وڵاتە سنووری هەرێمی کوردی لە ڕووباری فورات تێنەپەڕێت و پارێزگای حەلەب کە سنوری بە تورکیەوەیە لە دەست دەسەڵاتی سوننیدا بێت. ڕاستییەکەی ئەوەیە کە هیچکام لەم بژاردانەی تورکیە بەدی نایەت.

٤، دامەزرانی دەوڵەتانی فیدڕاڵ هەرچەند لە سەر قەوارەی نەتەوەیی، دینی و  جوغڕافیایی بێت بەڵام لە زۆر بواری نیزامی و سیاسی گرێدارو بە ناوەندەوەیە و لە باری سیاسییشەوە دیسان  دەسەڵاتی ناوەندی دەبێ بەشداری ناوچە فیدڕاڵەکان لە خۆ بگرێت. شتێکی هاشێوەی عێراق. پرسیار ئەوەیە هێزە سونییەکان کە تا بە ئەمڕۆ مەرجی سەرەکییان لادانی بەشار ئەسەد لە دەسەڵاتە چۆن دەتوانن لە گەڵ دەسەڵاتێکی ناوەندی پێکەوە کار بکەن؟ چۆن مومکینە سەرکۆمار عەلەوی بێت و جێگرەکەی سوننی بێت کە هیچکامیان باوەڕیان بە یەک نییە؟ وە زۆر شتی دیکە کە بە پێویستی نازانم درێژی بکەمەوە. ئەگەرچی تا بە ئەمڕۆ بژاردەی ڕوسیە و فەرانسە ( بە هەندێ جیاوازییەوە ) فیدڕاڵیزە کردنی سوریە بە سەر ٣ هەرێمی کوردی ـ عەلەوی و سونییدایە بە ناوەندییەتی  هەرێمی عەلەویە.

پیویستە لە بیر نەکەین کە بە دوای سەفەری نهێنی بەشار ئەسەد بۆ ڕوسیە لە ساڵی ٢٠١٤ بە پێی تەوافوق هەمو دەسەڵاتێکی دیفاعی و هەوایی وڵاتەکەی تەنانەت بڕیاراتی سیاسی بە ڕوسیە بەخشیوە. لە ڕوانگەی قەوانینی نێونەتەوەییەوە ڕوسیە بە شێوەیەکی قانوونی دیفاع لە سوریە دەکات. بە دەسەڵات گەیشتنی هێزی سوننی بە مانای قەتڵ و عامی عەلەوییەکان و لە هەمان کاتدا لە دەست چوونی پێگەی ڕوسیە بە حساب دێت. پەیمانی ئاماژە پێکراوی نێوان سوریە و ڕوسیە، هاوسەنگی ” معادلە ” هیزی لە سوریە گۆڕی و بە دەسەڵات گەیشتنی سونییەکانی پەک خست. بژاردەی سوریە و ڕوسیە و ئێران لە نێوان دەسەڵاتی سوننی و دابەش بوون بژاردەی دووهەمە. بژاردەی دووهەم ئەتوانێ پێگەی روسیە لە دەریای ناوەڕاست بپارێزێت و ئێرانیش لە ئەگەری ڕازی کردنی کوردەکان لە باشوورو ڕۆژئاوا دیسان ئەتوانێ لە زەوییەوە  خۆی بگەیەنەتەوە سوریەی عەلەوی.

ئۆلەوییەتی ئەمریکاش لە نێوان دەسەڵاتی عەلەوی و دابەش بوونی سوریە بژاردەی دووهەمە  کە بە پلانی ( ب) ناو دەبرێت. لە دابەش بوونی سوریەدا، ڕۆژئاوای کوردستان ( چ سنوری بە دەریاوە گرێ بدرێت ـ کە ئەدرێت ـ چ سنووری بە دەریاوە نەبێت ) وەک کریدۆرێکی نەوتی بۆ ئەمریکا بە حساب دێت کە ئەتوانێ نەوت و گازی وڵاتانی کوردستان، عێراقی شیعە و عێراقی سوننی ) قەتەر و سعودیا و هەروەها ئێران بۆ دەریای ناوەڕاست بگوازێتەوە. واتە لە جیاتی ئەوەی وزەی ناوچەی کەنداوی فارس دەریای سوور  دەور باتەوەو تا دەگاتەوە  دەریای ناوەڕاست وە یا لە هێڵی تورکیەوە ٢٥٠٠ کیلۆمیتر بە خاکی تورکیەدا تێپەڕێت بە هێڵێکی ١٠٠٠ کیلۆمیتری باشوورو ڕۆژئاوای کوردستاندا دەگاتە لێوارەکانی دەریای ناوەڕاست. کاتێک سەرنجی سنووری ڕۆژئاوای کوردستان لە گەڵ عێراق دەدەین دەردەکەوێ کە بەشێکی زۆری ناوچەی ڕزگارکراو هەم وەک خاک هەم وەک نەتەوە کوردی نییە بەڵام پلانی ڕۆژئاوایە بۆ هەبوونی سنوور بە عێراقی شیعە و سونییەوە. واتە سنووری نەوتییە.

گرنگی کورد چییە و بەرژەوەندی کورد و عەلەوی لە چیدایە؟

سنووری کورد جگە لە ناوچەی لازقییە کە بە سوریەی عەلەوییەوەیە تێکڕای بە سنووری سونییەکانەوەیە. سونییەکان وەک هاوپەیمانی تورکیە لە ئەگەری دابەش بوونی سوریە سنووریان بە تورکیەوە نامێنێ و هەم تورکیە دەستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کورت ئەبێتەوە، هەم سونییەکان لە باری جوغڕافیاییەوە وڵاتێکی داخراوو بێ کاریگەر ئەبن. بۆیە سونییەکان هەم دژی فیدڕاڵی، هەم دژی دابەش بوونی سوریەن. بەڵام ئۆلەوییەتی سوریەی عەلەوی لە ئەگەری دابەش بوون وە یا فیدڕاڵ بوونی ئەو وڵاتە بەشداری کوردەکان وەک لایەنی سێهەمە چونکە دەولەتێکی سوننی دوژمن کە سنووری بە تورکیەوە بێت بۆ هەمیشە مەترسی جیددیە بۆ سەر ئەمنییەتی سوریەی عەلەوی بەڵام سێ پارچە بوونی سوریە مەترسی سەر سوریەی عەلەوی کەم دەکاتەوەو پاشان زۆر بەرژەوەندی هاوبەشی نێوان کورد و سوریەی عەلوی لە دواڕۆژدا دەبێتەوە.

شەڕی حەلەب شەڕی یەکلایی کەرەوەیە بەڵام ئەم شەڕە چۆن ساخ ئەبێتەوە؟ حەلەب وەک گرنگترین شاری سوریە لە باری ئابووری، ژئوپولیتیکەوە  دانیشتوانەکەی سوننی،  ئەرمنی و کوردن. کۆنتڕۆڵی ئەم شارە بۆ دەوڵەتی ئەسەد ئاسان نییە، چونکە تەنیا ئەرمەنییەکان ڕازی بە نزیکی لە گەڵ سوریەی عەلەویین. دەست خستنی حەلەب لە لایەن سوریەی سونییەوە کە زۆربەی دانیشتوانی ئەو شارە سونین بۆ دەوڵەتی عەلەوەی خۆش نییە، بۆیە گریمانەی زۆر هەیە کە حەلەب بە سەر ٣ وڵاتی عەلەوی، سوننی و کورددا دابەش بکرێت. ئەم حاڵەتە لە سەر شاری موسڵ لە عێراقیش هەر بەم شێوە ڕەقەم دەخوات.

بە کورتی زۆر مەوزوعاتی شاراوە لە سەر سوریە هەیە کە کات و وەختێکی زۆری ئەوێت بۆ خستنە سەر ڕووی هەموو لایەنەکانی. بەڵام  ڕۆژئاوای کوردستان  لە بازنەی بەرژەوەندی ئەمریکا وەک کریدۆرێکی نەوتییە ، بەرژەوەندی سوریەی عەلەوی ( لە ئەگەری دابەش بوون وە یا فیدراڵی وڵاتەکەی )، ڕوسیە بۆ دەست کورت کردنەوەی تورکیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئێران لە ڕووی ناچاری، مەرگی سیاسی تورکیە و بۆ کورد زیندوو بونەوەیە.

ده‌رباره‌ هادی سۆفی‌زاده‌

Profile photo of هادی سۆفی‌زاده‌

ئه‌مه‌ش ببینه‌

تراجیدیای کوردان، فەسڵێک لە کتێبی بیرەوەرییەکانی ھێنری کیسینجر، وەزیری پێشووی دەرەوەی ئەمریکا

فەسڵێک لە کتێبی بیرەوەرییەکانی ھێنری کیسینجر، وەزیری پێشووی کاروباری دەرەوەی ئەمریکا بەشی یەکەم وەرگێڕان لە …

ئایا کورد دەکرێت عێراقی بێت؟

دوکتور شێرکۆ کرمانج لە ئەدەبیاتی ئەکادیمی دیبەیتەکی زۆر لەسەر ئەوە هەیە کە داخۆ شوناس (identity) …

وەڵامێک بنووسە

بازدە بۆ تووڵامراز