سه‌ره‌تا / ئه‌زموونی خه‌بات / رووداوه‌كانی مه‌ریوان له‌ ساڵانی ١٣٥٧_ ١٣٥٨ و هه‌ندێك تێبینی‌!

رووداوه‌كانی مه‌ریوان له‌ ساڵانی ١٣٥٧_ ١٣٥٨ و هه‌ندێك تێبینی‌!

تێبینیەکی کورتی هەڵوێست لەسەر ئەم بابەتە

خوێنەری هێژا،

ئەوەی لەبەردەستت‌دایە بابەتێکی دوور و درێژیی رێزدار “تاهیری خالیدی”یە کەلەسەر رووداوەکانی شاری مەریوان لە سەرەتاکانی شۆڕشی گەلانی ئێران پاش رووخانی نیزامی پاشایەتی نووسیوەیە. بەرێز خالیدی لەم بابەتەدا بە قووڵی و بە درێژە وەڵامی قسە و ئیدیعای کەسانێک دەداتەوە کە خۆیان وەک رێرەوانی مەنسووری حیکمەت (حیکمەتیست) پیناسەدەکەن. کاک تاهیر لەم بابەتەدا بە داکیومێنت و بەڵگە و پرسیار و وڵام و، هەروەها وتووێژ لەگەڵ شاهید حالانی ئەو سەردەم ، بە قەولی خۆی :”بەرپەرچی ناراستی و خۆهەڵکێشان و شانتاژی ئەو کەسانەی داوەتەوە.

بەهۆی ئەوە کە بابەتەکەی رێزدار خالیدی لە ڕاستیدا نامێڵکە و دەکرێ بڵێین “کتێبچەیە”یەکە، بەڕێوەبەریی هەڵوێست بە راوێژ لەگەڵ نووسەری بابەت، هاتنە سەر ئەوەی کە لە چەند بەشذا بلاوبێتەوە.

جێگەی ئاماژەیە کە ئەم بابەتە لە چەند بەشدا نووسراوە کە بەشی ئاخری پەڕاوێز و تێبینی و پرسیار و وەڵامی نووسەرە لەگەل کەسانی بەشدار یا پێوەندیدار بە رووداوەکانی ئەو سەردەمی شاری مەریوان  و چەند داکیومنت لە خۆی دەگرێ، کە لەکاتی خوێندنەوەی هەر بەشێک، خوێنەر بۆ “تەددیق”ی دەقەکە لەگەڵ پەراوێزەکان پێویستیی پێیان دەبێ. بۆیە لە کۆتایی هەموو بەشەکاندا، بەشی ئاخر دادەنرێ. بەو شێوەیە خوێنەر ناچار نییە کە تا بڵاوبوونەوەی هەموو دەقەکە چاوەروانی پەراوێزەکان بێت.

ئاشکرایە هەر کەس لەم بابەتەدا ناوی هاتوە یا هەر کەسێکی دیکە، مافی ئەوەیان هەیە روانگە خۆیان  یا گەر وەڵامێکیان هەبێ (بەمەرجی رەچاوکردنی پرەنسیپەکانی بڵاوکردنەوەی هەڵوێست) لە هەڵوێست بڵاوی بکەنەوە. دیارە سەرەکی ترین مەرجی بڵاوکردنەوە لە هەڵوێست، بریتییە لەوە کە نووسەرەکەی دیار و ئاشکرابێت(هیچ بابەتێک بە ناوی خوازراوە بڵاونابێەوە)، رەچاوی عورفی رۆژنامەوانیی کرابێ واتا دوور بێ لە بوختان، بێحورمەتی و تەوهین.

بە سپاسەوە  بەرێوەبەریی ماڵپەڕی هەڵوێست

رووداوه‌كانی مه‌ریوان له‌ ساڵانی ١٣٥٧_ ١٣٥٨ و هه‌ندێك تێبینی‌!

تاهیر خالیدی

پێشەکی

هه‌ندێك له‌ رووداوه‌ مێژوییه‌كان، دوای تێپه‌ربوونی ساڵانێكی دوور و درێژ بە سەریاندا، بایه‌خی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ كاتی پێویستی بۆ دانێت و لایه‌نی جۆراوجۆری هه‌ڵسه‌نگێنێ، تا نەوەی نوێ بتوانێت هه‌رچی زیاتر له‌ ده‌سكه‌وته‌كانی كه‌ڵک وەرگرێت و خۆی لە دووبارەبوونەوەی هه‌ڵه‌كانی ئەو مێژووە دوور بگرێت.

 

جێگای سەرنجە کە تا ئێستاش زۆرێک لە رووداوه‌كانی شۆرشی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان بایه‌خی ئه‌وتۆیان پێنه‌دراوه‌ و هه‌نگاوێكی ئه‌وتۆ بۆ پێداچوونه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنێکی زانستییانەیان نه‌نراوه‌. جگە لەمەش، كاتێك هه‌ندێك لایه‌ن ئاوه‌رێك له‌و رووداوانەی‌ داوەتەوە، له‌ به‌ر ئاستی لاوازیی تێگه‌یشتنیان له‌ دیارده‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، یا بە هۆی ئامانجی تایبه‌تی و شه‌خسی یا حیزبییان، بە ئارەزووی خۆیان چه‌واشه‌كاریان تێدا كردووه‌.

ئامانجی ئه‌م نوسراوه‌یه‌، راڤەکردن و روونكردنه‌وه‌ی رووداوه‌كانی شاری مه‌ریوانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌، کە له‌ سه‌روبه‌ندی كۆتایی حه‌فتاكان و ده‌سپێكی هه‌شتانكاندا رویاندا، بەڵام زۆر بە تایبەتی هەوڵێکە بۆ بەرپرچدانەوەی هەندێک لەو چەواشەکاریانە کە لەمەڕ ئەو رووداوانەوە کراون. جیاواز له‌ ئاستی زانست و تێگه‌یه‌شتنی مرۆڤ له‌ پێداچوونه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی رووداوه‌ مێژوییه‌كان، ئه‌و كه‌س و لایه‌نانه‌ی كه‌ له‌ كاتی رووداوه‌كاندا رۆڵیان بینیوە و پێگه‌ی واقیعی خۆیان هه‌بووه‌ و چاوه‌روانی زیاتریان نه‌بووه‌ و نییه‌، پێویستیان به‌ چه‌واشه‌كاری نییه‌ له‌ گێڕانەوەی رووداوه‌كان. به‌ڵام ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ كاتی خۆیدا لاواز بوون له‌ نیشاندانی رۆڵێكی ئه‌وتۆ، یان تامه‌زرۆی رۆڵی خه‌یاڵی بوون و قه‌ت پێ نه‌گه‌یشتوون ، هه‌وڵ ده‌ده‌ن له‌ گێرانه‌وه‌ی رووداوه‌كاندا به‌ سازكردنی سیناریوی جۆراوجۆر و ناراستگۆیانه‌، ئه‌و رۆڵه‌ خه‌یاڵییه‌ بۆ خۆیان ساز بكه‌ن.

به‌ رێكه‌وت ماوەیەک بەر لە ئێستا گوێبیستی وتووێژێكی “فاتیح شێخ” بووم. شێخ  ئه‌ندامی بەڕێوەبەرایەتی حیزبی حیكمه‌تیست و یه‌كێک له‌ به‌شدارانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی شۆرشی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان بووە. له‌ وتووێێژێكدا له‌گه‌ل “محه‌مه‌د خاكی” و له‌ چوار به‌رنامه‌دا له‌ ژێر ناوی، “مێژوویی زارەکی چەپ لە کوردستان”، كۆمه‌ڵێك رووداوی مێژویی ده‌گێرێته‌وه‌. دیارە واز له‌وه‌ دێنم كه‌ ناوه‌رۆكی ئه‌و وتووێژه‌، “مێژوی چه‌پ” نییه‌ به‌ڵكوو، دروستر وایە بڵێین ئەوە مێژوی رۆڵی كه‌سایه‌تی خۆیه‌تی کە دەیگێڕێتەوە.

به‌هه‌ر حال به‌شێكی ئه‌و مێژوو گێڕانەوە، پەیوەندی بە ڕووداوه‌كانی مه‌ریوانەوەیە‌، كه‌ به‌لای منه‌وه‌ زۆر ناراستگۆیانه‌یه‌ و هه‌وڵ و ته‌قه‌لایه‌كه‌ بۆ گێڕانی ئه‌و رۆڵه‌ خه‌یاڵییه‌، كه‌ ساڵانێك ئاره‌زووی كردوه‌ بیبینێ، بەڵام بە کردەوە قه‌ت نه‌یبووه‌.

دوای‌ بیستنی ئه‌و قسه‌و باسه‌ هه‌ندێك كۆمێنتی ره‌خنه‌گرانه‌م له‌ ژێر بابه‌ته‌كه‌یدا نوسی. سه‌رئه‌نجام له‌ كاتی به‌شداریم له‌ پرۆگرامێكی ته‌له‌ڤزیونیدا و له‌ ژێر ناوی “یادی كۆچی مه‌ریوان”دا، ئاماژه‌م به‌وه‌ كرد كه‌ “شێخ” لە ڕووداوەکانی مەریواندا رۆڵێكی ئه‌وتۆی نه‌بووه كه‌ باسیده‌كه‌ن و هه‌روه‌ها ئاماژه‌م به‌ چه‌ند نمونەیەک دا‌، كه‌ جیاوازییه‌ فیكریه‌كانی شێخ و  فوئاد موسته‌فاسوڵتانی (یه‌ك له‌ دامه‌زرێنه‌ران و رێبه‌ره‌ ناسراوه‌كانی ئه‌و ده‌مه‌ی كۆمه‌ڵه‌ و بزوتنه‌وه‌ی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان) له‌و سه‌رده‌مه‌دا كه‌ له‌ چ شتگه‌لێك خۆی نیشان ده‌دا.

دیاره‌ ئه‌و باسه‌ی من چه‌ند كه‌س له‌ حیكمه‌تیسته‌كانی ئازار داوه‌. هه‌ندێكیان به‌ هه‌مان شێوه‌ی شێخ، به‌ گێرانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵێك خه‌یاڵاتی خۆیان و هه‌ندێكیشیان به‌ كۆمه‌ڵێك ئیهانه‌ و بێ حورمه‌تی وه‌ڵامی منیان داوه‌ته‌وه‌. به‌ دڵنیایه‌وه‌ من وه‌ڵامی هیچكام له‌و ئیهانه‌ و بێحورمه‌تیانه‌ ناده‌مه‌وه‌. ئه‌مانه‌ ئیهانه‌یان به‌ كێ نه‌كردوه‌ له‌ كوردستاندا؟ مرۆڤ كاتێك قسه‌ی بۆ وتن نه‌بێت و كاتێك كه‌وته‌ ژێر پرسیار و ره‌خنه‌وه‌، كاتێك كز و لاواز بوو له‌ موناقه‌شه‌ و دیالۆگدا، بێگومان هه‌ر ئەوە دەکات كه‌ ئه‌وان ده‌یكه‌ن. بۆیە لێرەدا هه‌وڵده‌ده‌م زۆر زیاتر و روونتر باسی ناڕاستگۆیه‌كانی شێخ و ئه‌م چه‌ند كه‌سه‌ بكه‌م و وه‌ڵامی هه‌ندێك له‌و شتانه‌ بده‌مه‌وه‌ كه‌ هاتوه‌ته‌ ئاراوه‌. به‌ دڵنیایه‌وه‌ مه‌به‌ستم له‌م ڕوونكردنه‌وانه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ نیشان بده‌م “شێخ” یان ئه‌و چه‌ند كه‌سه‌ی یاوه‌ری ناراستگۆن؛ به‌ڵكوو ده‌مه‌وێت بڵێم كه‌ ئه‌و مێژووه‌ نه‌ به‌و شێوه‌یه‌ بووه‌ كه‌ ئه‌وان دەیگێڕنەوە و نه‌ به‌و شێوه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێك خه‌ڵكیتر باسی ده‌كه‌ن. كه‌س ناتوانێت نكوڵی له‌ رۆڵی تایبه‌تی تاكێك یان لایه‌نێك له‌ رووداویێكی دیاریکراودا بكات به بێ ئه‌وه‌ی بتوانێت حه‌قانیه‌تی ئیدیعاكه‌ی بسه‌لمێنێت.

به‌ پێچه‌وانه‌ی میتۆدی شێخ و دۆستانی كه‌ سه‌رچاوه‌ی زانیارییه‌كانیان ته‌نیا ئیدیعا و خه‌یاڵاتی خۆیانه، من له‌م ماوه‌ كورته‌دا و ئه‌وه‌نده‌ی بۆم كراوه‌ له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك له‌و به‌رێزانه‌ی كه‌ ئەو سه‌رده‌مه‌ به‌شداری شۆرشی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان و هه‌ندێكیان به‌شداری ڕووداوه‌كانی مه‌ریوان بوون په‌یوه‌ندیم گردوە و هه‌روه‌ها له‌ كۆمه‌ڵێك وتووێێژ و نووسراوه‌ و كتێب سه‌باره‌ت به‌ ره‌وتی ئه‌و ڕووداوانه‌ كه‌ڵكم وه‌رگرتووه‌. زانیاری ئه‌و به‌رێزانه‌ و نووسراوه‌كان و بیره‌وه‌ریه‌كانی خۆم سه‌رچاوه‌ی ئه‌م نووسراوه‌یه‌.

دیاره‌ كه‌ به‌رپرسیاره‌تی ئه‌م نووسراوه‌یه‌ به‌ ته‌واوی له‌ ئه‌ستۆی نووسه‌ره‌. هه‌ر كام له‌م به‌رێزانه‌ی کە سەرچاوەی هەندێ زانیارین لەم نووسراوەدا، ته‌نیا له‌ وه‌ڵامی خۆیان لە پرسیاری دیاریكراودا به‌رپرسیارن، نه‌ك هه‌موو نووسراوه‌كه‌.

ئه‌م نووسراوه‌یه‌ له‌ پێنج به‌ش پێكهاتووه‌. به‌شی یه‌كه‌م ئاوه‌ردانه‌وه‌یه‌ك كورت سه‌باره‌ت به‌ هه‌لوومه‌رجی رۆژهه‌‌لاتی كوردستان و شاری مه‌ریوان له‌ سه‌روبه‌ندی شۆرش واتا كۆتایی حه‌فتاكان له‌ ئێراندا. به‌شی دووهه‌م به‌ر‌په‌رچدانه‌وه‌ی نادروست گێرانه‌وه‌ ڕووداوەکان كه‌‌ له‌ لایه‌ن “فاتیح شێخ”ـه‌وه چه‌واشه‌ كراوه‌‌. به‌شی سێهه‌م هه‌ندێك ڕوونكردنه‌وه‌ و وه‌ڵام بۆ‌ هاوبیرانی حیكمه‌تیستی شێخ. به‌شی چواره‌م به‌شی كۆتایی نووسراوه‌كه‌یه‌. به‌شی پێنجه‌م هه‌ندێك ژێرنوس و به‌ڵگه‌نامه‌.

به‌شی یه‌كه‌م

لێره‌دا به‌ پێویستی ده‌زانم ئاماژه‌یه‌ك كورت به‌ وه‌زعی ئه‌و كاته‌ی مه‌ریوان بكه‌م و جیاوازیی هەڵسەنگاندنمان لە وه‌زعی ئه‌و كاته‌ی كوردستان و مه‌ریوان ڕوون بكه‌مه‌وه‌. مه‌به‌ستم له‌ ڕوونكردنه‌وه‌ له‌م به‌شه‌دا ئه‌وه‌یه‌ نیشان بده‌م كه‌ نه‌ شێخ و گروپه‌كه‌یی به‌ ته‌نیا و له‌ ژێر تیشكی بیرۆكه‌ی “كومونیستییه‌ كاریگه‌ری”یه‌كه‌یان خولقێنه‌ری ڕووداوه‌كانی مه‌ریوان بوون و نه‌  فوئاد و گروپه‌كه‌ی. به‌ڵكوو كۆمه‌ڵێك فاكته‌ری مێژویی، هه‌لومه‌رجی تایبه‌تی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌ ئێران، كوردستان و مه‌ریواندا له‌ ده‌ره‌وه‌ی خواست و ئیراده‌ی هه‌ر كام له‌ ئێمه‌ هه‌بوون و به‌سته‌ر و لانکەیان بۆ هه‌موو لایه‌ك پێك هێنابوو. له‌و هەلومەرجەدا زۆر گروپ و لایه‌ن و سه‌دان تاكه‌ كه‌س به‌شداری ئه‌و خه‌باته‌ بوون و رۆڵیان هه‌بووه‌. له‌ هه‌مان كاتدا ناكرێت حاشا بكه‌یت لە بەر هه‌ندێك هۆكار و تایبه‌تمه‌ندییه‌وه‌، رۆڵی هه‌ندێك لایه‌ن و كه‌سانێكی تایبه‌ت زۆر گرینگ و كاریگه‌رتر و به‌رچاوتر بووه‌ له‌ خه‌ڵكانی دیكه‌.

له‌ پێشدا وه‌زع گشتی كوردستان له‌و سه‌رده‌مه‌دا. شۆرش لە رۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌ شار و دێهاتی كوردستانه‌وه‌ ده‌ستی پێ نه‌كرد. هێزی بزوێنه‌ری ئه‌و شۆرشه‌ لە كوردستان چالاكی حیزب و رێكخراوه‌ و گروپی كوردی نه‌بوو. شۆرش له‌ شاره‌ گه‌وره‌كانی ئێران ده‌ستی پێكرد و ته‌شه‌نه‌ی سه‌نده‌ هەموو جێگاێک و كوردستانیشی گرته‌وه‌. به‌ره‌ به‌ره‌ خه‌ڵكی كورد به‌ شۆرشی ئێرانه‌وه‌ په‌یوه‌ست بوون. سه‌ره‌نجام رژیمی شایان رووخاند. خومه‌ینی و داروده‌سته‌ی سواری شۆرشی ئێران بوون. خومه‌ینی و مه‌لاكان كه‌ كۆمه‌ڵێك له‌ رووناكبیران و كه‌سایه‌تی دیكه‌شیان له‌گه‌ل كه‌وتبوو، پێگه‌یه‌كی گه‌وره‌ی ئاینیان هه‌بوو. به‌شێكی زۆر لە خه‌ڵك گه‌ش بین بوون به‌وه‌ی كه‌ وه‌زعیان باش ده‌بێت. هه‌ڵبه‌ت بۆ ماوه‌یه‌ك به‌شێكی دیكه‌ له‌ خه‌ڵك به‌ داخوازییه‌‌ چاوه‌روان كراوه‌كه‌یان له شۆرشێك كه‌ به‌شداریان تێداكردبوو، له‌ مه‌یداندا بوون و ململانێیان ده‌كرد و به‌ هاسانی بێده‌نگ نه‌ده‌بوون. كۆماری ئیسلامی سه‌رقاڵی دامه‌زراندنی خۆی و بێده‌نگ كردنی ئازادیخوازان و ئه‌و خه‌ڵكه‌ بوو له‌ ناوه‌ند و ئه‌وەی بۆ گرینگ بوو. له‌و هه‌لومه‌رجه‌دا بۆشاییه‌كی سیاسی، ده‌سه‌ڵاتداریی  و ده‌رفه‌تێك بۆ كورد له‌ رۆژهه‌ڵات كوردستاندا دروست بوو.

له‌ كوردستان مه‌سه‌له‌یی نه‌ته‌وایه‌تی مێژوییه‌كی هەیە. خواست و داخوازی نه‌ته‌وه‌یی ساڵانێك بوو كه‌ سه‌ركوت كرابوو. به‌ڵام وه‌ك سكڵی ژێر خۆله‌مێش نه‌كوژابووه‌وه‌. كۆمه‌ڵێك له‌ چالاكانی نه‌ته‌وه‌یی ساڵها له‌ زیندانه‌كانی رژیمی شادا بوون. ئه‌و كات و له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌لیان بۆ روخسابوو كه‌ ببوژێنه‌وه‌ و داخوازه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌یان بێننه‌ ئاراوه‌. سیسته‌می ده‌ره‌به‌گایه‌تی له‌ كوردستاندا تێك شكابوو، به‌ڵام داب و نەریتی مابوو و، ده‌ره‌به‌گه‌كان تێده‌كۆشان كه‌ كه‌ڵك له‌و هه‌له‌ وه‌ربگرن و به‌ شتگه‌لێك بگه‌ن؛ یان ته‌نانه‌ت ئاگایان له‌ خۆیان بێت كه‌ زیاتر زه‌ره‌رمه‌ند نه‌بن. جوتیارانی خاوه‌ن زه‌ویی نیگه‌ران بوون كه، نه‌وه‌ك ئاغاكان ده‌سه‌ڵات بگرنه‌وه‌ و ئه‌وان زه‌ره‌ر مه‌ند ببن. كرێكارانی كوردستان به‌و وه‌زعه‌ زۆر دڵخۆش نه‌بوون. شوێن كاریان كه‌ شاره‌كانی ده‌ره‌وه‌ی كوردستان بوو کە ببونه‌ شوێنی شه‌پۆلی شۆرش و نائارام ببوون. له‌ كوردستانیش كارێكی ئه‌وتۆ ده‌س نه‌ده‌كه‌وت. خه‌ڵكانی بازار و كاسبكار زۆرتر لایه‌نگری سه‌قامگیری بوون بۆ كار و تیجاره‌تی خۆیان.

له‌ رووی ئایینیه‌وه ‌خه‌ڵكی كورد به‌ زۆرینه‌ “سونی”ین . سیسته‌می ئیمام و شوێن كه‌وتووی یه‌ك تاكه‌ كه‌س و حوكمی تاكه‌ كه‌سی ئایینی، وه‌ك لای شیعه‌كان باوه (ئایه‌توڵا و ویلایه‌تی فه‌قیه)‌، لای سوننی باو نیه‌. به‌شێك له‌ كوردانیش شیعه‌ن و دین و ئاینی دیكه‌ش له‌ رۆژهه‌لاتدا هه‌بوون. كه‌سایه‌تی چالاك و هه‌ڵسوراوی ئاینی له‌و سه‌رده‌مه‌دا سێ كه‌س بوون. یه‌كه‌م “مامۆستا شێخ عێزه‌دین حسینی” كه‌ روانگه‌یه‌كی نه‌ته‌وه‌یی و دیموكراسی خوازانه‌ی هه‌بوو. دووهه‌م “مامۆستا شێخ جه‌لال حسینی” كه‌ لایه‌نی ئاینیه‌كه‌ی قورستر بوو و لایه‌نی نه‌ته‌وه‌یشی هه‌بوو، هه‌ڵبه‌ت شێخ جه‌لال زۆرتر له‌ بانه‌ و هه‌ندێك ناوچه‌ی دیكه ده‌ناسرا‌. سێهه‌م “مه‌لا ئه‌حمه‌د موفتیزاده‌” كه‌ کەسێکی ئایینی‌ توند، دژی چه‌پ و خه‌ڵكانی سكولار و، گه‌شبین به‌ خومه‌ینی و شۆرشی ئێسلامی ئێران بوو.

هه‌ر وه‌ها ‌‌‌زیاتر له‌ پانزه‌ ساڵ پێش شۆرشی ئێران و به‌ تێكشاندن سیسته‌می ده‌ره‌به‌گایه‌تی، خوێنده‌واری له‌ كوردستان گه‌شه‌ی كردبوو . سه‌ره‌رای كوره‌ ئاغا و شێخ و ده‌وڵه‌مه‌ند، نه‌وه‌یه‌ك له‌ چینی ناوه‌راستی كۆمه‌ڵگا له‌ خوێندكاران پێك هاتبوو. هه‌ندێكیان چووبونە زانکۆ لە دەرەوەی کوردستان له‌وێوه‌ له‌ گه‌ل سیاسه‌ت ئاشنا بووبون و چالاكی سیاسیان هه‌بوو و به‌شێكیان  ساڵانێك ده‌سبه‌سه‌ر كرابوون. به‌شێكی به‌رفراوانی ئه‌م خوێنكارانه‌ له‌ دێهات و شاره‌كاندا ببونه‌ مامۆستا و كارمه‌ند و تامه‌زرۆی دیموكراسی ، مافی نه‌ته‌وه‌ی، مافی مرۆڤ، و مافی خه‌ڵكی زه‌حمه‌تكێش بوون. بەشێکیان‌‌ چه‌پ بوون و پشتیوانی له‌ خه‌ڵكی زه‌حمه‌تكێش و دژایه‌تی له‌ گه‌ل دیكتاتۆری و ده‌ره‌به‌گایه‌تی، داواكاری مافی یه‌كسانی ژن و پیاو، گرینگترین دروشمه‌كانیان بوو. ئه‌م نه‌وه‌یه‌ له‌ گه‌ل زه‌حمه‌تكێشانی شار و دێدا تێكه‌ڵ بووبوون و پێگه‌یه‌كی به‌رچاویان هه‌بوو. ژنانی كوردستان به‌ گشتی زۆر تێكه‌ڵی سیاسه‌ت نه‌بوون. له‌ خۆپیشاندانه‌كاندا ژنانی “كه‌یبانوو” و به‌ ئیستیلاح “خانه‌دار” ده‌رنه‌ده‌كه‌وتن ، به‌ڵام له‌ ناو چینی خوێنده‌وار و رووناكبیردا به‌ پێچه‌وانه‌ ، رێژه‌ی ژنانی خوێنده‌وار و خوێندكار له‌ جوڵانه‌وه‌ سیاسی و جه‌ماوه‌ریه‌كاندا زۆر به‌رچاو بوو. به‌شێك له‌و ژن و كچه‌ خوێندكاره‌، ساڵها بوو، چووبوونه‌ دێهاته‌كان و له‌ ناو خه‌ڵكی زه‌حمه‌تكێشدا پێگه‌ی خۆیان هه‌بوو و به‌شێكیان له‌ شاره‌كاندا چالاك بوون. به‌ گشتی و له‌و سه‌رده‌مه‌دا ئه‌م نه‌وه‌ گه‌نج و خوێنده‌وار و خوێندكاره‌،‌ توێژی هه‌ره‌ چالاكی سیاسی كۆمه‌ڵگای كوردستان بوون.

له‌ هه‌لومه‌رجێكی وه‌هادا له‌ لایه‌ك “حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران” هاته‌وه‌ مه‌یدان و چالاكی خۆی ده‌سپێكرده‌وه‌. له‌ موكریان به‌ هۆی مێژوی خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی له‌و به‌شه‌دا بووه‌ هێزێكی زۆر گه‌وره‌. له‌ لایه‌كی دیكه‌وه به‌شی روناكبیری و چه‌پ و به‌تایبه‌ت له‌ باشووری رۆژهه‌ڵات رێكخراوه‌ مه‌ده‌نیه‌كان و بنكه‌كان و شوراكانیان پێك ده‌هێنا. كۆمه‌ڵه‌ له‌م به‌شه‌دا زۆرتر پێگه‌ی هه‌بوو. به‌رێوه‌به‌رانی كۆمه‌ڵه‌ له‌م نه‌وه‌یه‌‌ بوون و خۆیان رێكخسته‌وه‌ و چالاكیه‌كانیان فراوان كرد. مامۆستا شێخ عێزه‌دین و مه‌لا ئه‌حمه‌د موفتیزاده‌ و شێخ جه‌لال هه‌ر وه‌ها ده‌ستیان كرد به‌ خۆ رێخستن له‌و مه‌یدانه‌دا. رێكخراوه‌ ئێرانیه‌كان وه‌ك چریكه‌فیداییه‌كان، رێكخراوی په‌یكار ، ئیتیحادیەی كومونیستەکان، ره‌زمه‌نده‌گان، توده‌، موجاهیدین و راه كاریگه‌ر لە کوردستانیش  كه‌وتنه‌ چالاكی سیاسیه‌وه‌‌.

كۆماری ئیسلامی ده‌یویست ده‌سه‌ڵاتی خۆی به‌ سه‌ر كوردستاندا داسه‌پێنێ. بۆ ئه‌و كاره‌ پێویستی به‌ خه‌ڵكانی خۆجێیی بوو له‌ كوردستاندا. ئامرازی ده‌سه‌ڵاتداری كۆماری ئیسلامی  له‌ كوردستاندا ته‌نیا پاده‌گانه‌كان بوو. پاده‌گان مه‌هاباد له‌ لایه‌ن حیزبی دیموكراته‌وه‌، ده‌ستی به‌ سه‌ردا گیرابوو. بۆیه‌ كۆماری ئیسلامی هه‌وڵی ده‌دا له‌ كوردستاندا پێگه‌ بۆ خۆی په‌یدا بكات. ده‌ره‌به‌گ و كۆنه‌په‌ره‌ستانی كوردستانیش له‌ پشتیوان ده‌گه‌ران و یه‌كه‌م په‌یوه‌ندی له‌ وێرا و له‌ به‌ینیاندا ساز بوو. مه‌لا ئه‌حمه‌دی موفتیزاده‌ بووه‌ یه‌ك له‌ لانكه‌كان و ئامرازی كۆماری ئیسلامی له‌ كوردستان. له‌ هه‌مان كاتدا موفتیزاده‌ داوای به‌شی خۆی ده‌كرد. هه‌ر دوو لایه‌ن ده‌یانویست له‌ یه‌كدی كه‌ڵك وه‌رگرن بۆ دامه‌زراندنی ده‌سه‌ڵاتی خۆیان، به‌ڵام له‌ نیهایه‌تدا كۆماری ئیسلامی سه‌ركه‌وتوو بوو‌. قیاده‌ مه‌وه‌قه‌ته‌ ( پارتی دیموكراتی كوردستانی عێراق) و كۆماری ئیسلامیش هه‌ر به‌و شێوه‌ كه‌وتنه‌ یارمه‌تیدان و هاوكاریكردنی‌ یه‌كتر.له‌ ئاكامدا كۆماری ئیسلامی، موفتیزاده‌، قیاده‌ مه‌وه‌قه‌ت‌ و هێزی ده‌ره‌به‌گ و ئاغاكان له‌ به‌ره‌یه‌كدا راوه‌ستان.

له‌م لاشه‌وه‌ حیزبی دیموكرات، كۆمه‌ڵه‌، مامۆستا شێخ عیزه‌دین و شێخ جه‌لال حسینی،  چریكه‌ فیداییه‌كان ، رێكخراوه‌كانی دیكه‌ و ته‌نانه‌ت خەڵکانێک كه‌ سه‌ر به‌ هیچ لایه‌نێك نه‌بوون به‌ پێگه‌یه‌كی به‌رفراوانی جه‌ماوه‌رییه‌وه‌، له‌‌ به‌ره‌یه‌كدا بوون. یه‌كیه‌تی نیشتیمانی كوردستانی عێراق وه‌ك دۆستی ئه‌م به‌ره‌یه‌ هاتبووه‌ مه‌یدانه‌وه‌ و ببوه‌ هێزێكی پشتیوانی ئه‌م به‌ره‌یه‌ و، زۆرتریش دۆستایه‌تی له‌ گه‌ل كۆمه‌ڵه‌ بوو. گرفتی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی ئه‌م به‌ره‌یه‌ ئه‌وه‌ بوو كه‌ هیچ ستراتیژ و پلانێكی گونجاو و هاوبه‌شیان نه‌بوو. هه‌ر لایه‌نه‌ زۆرتر سه‌رقاڵی خۆ رێكخستن و به‌هێزكردنی خۆی بوو. به‌ بێ هاوئاهه‌نگی و هه‌ندێكیان به‌ ركه‌بركێ له‌ گه‌ل لایه‌نی دیكه‌ كاریان ده‌كرد.  به‌ڵام هه‌ندێك جار مه‌جبوور ده‌بوون پێكه‌وه‌ش كاری هاوبه‌ش بكه‌ن.

تایبه‌تمه‌ندی مه‌ریوان

١- به‌ گشتی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی له‌و كاته‌دا له‌ مه‌ریوان به‌ به‌راوه‌رد له‌گه‌ل موكریان زۆر لاواز بوو. له‌ سه‌روبه‌ندی كۆماری كوردستاندا ئه‌و بزوتنه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌‌ مه‌ریوانی نه‌گرته‌وه.‌ زۆرینه‌ی خه‌ڵكی مه‌نته‌قه‌ی مه‌ریوان نیشته‌جێ دێهات بوون كه‌ به‌ جوتیاری، باغداری و حه‌یوانداری ده‌ژیان‌. به‌شێك به‌رچاو له‌ دانیشتوانی شاری مه‌ریوان خه‌لكانێك بوون كه‌ ته‌نها پێش چه‌ند ساڵ له‌ دێهاته‌كانه‌وه‌ هاتبوونه‌ مه‌ریوان و نیشته‌جێ بوون، به‌ واتایه‌كی دیكه‌ تازه‌ شاری بوون.‌ ژیانی خه‌ڵكی شار بازرگانی و كاری قاچاخ و كرێكاری له‌ بینا و ساختیماندا بوو. پله‌ی زانیاری و ئاگاداری ئه‌و خه‌ڵكه‌ به‌ مافی نه‌ته‌وه‌یی و مرۆیی خۆیان له‌ خواره‌وه‌ بوو. بزوتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی كوردستانی عێراق بێگومان كاریگه‌ریی له‌ سه‌ر خه‌ڵكی مه‌ریوان هه‌بوو، به‌ڵام زۆرتر ئه‌و كاریگه‌رییه‌ له‌ سه‌ر ڕۆشنبیران  بوو، كه‌ رێژه‌یان زۆر نه‌بوو. شكستی یه‌ك له‌ دوای یه‌كی شۆرشی كوردستانی عێراق و ئاواره ‌بوونی خه‌ڵكی باشووری كوردستان بۆ مه‌ریوان، كاریگه‌ری خراپی له‌ سه‌ر خه‌ڵك هه‌بوو. به‌شێك له‌ خه‌ڵكی مه‌ریوان سه‌باره‌ت به‌ داهاتوی كوردان هه‌ستیان به‌ بێ هیوایی ده‌كرد. به‌تایبه‌ت شه‌ری خۆكوژی پارتی و یه‌كیه‌تی و پرۆپاگه‌نده‌یان دژی یه‌كتر، ئه‌و بێ هومێدیه‌ی په‌ره‌ پێده‌دا. حیزبی دیموكرات له‌ مه‌ریوان پێگه‌یه‌كی ئه‌وتۆی نه‌بوو.

٢- له‌ مه‌ریواندا كه‌سایه‌تی چالاكی سیاسی و خاوه‌ن پێگه‌ی ئایینی نه‌بوو. وه‌ک ده‌زانرێت ئه‌گه‌ر له‌ شورای یازده‌ نه‌فه‌ره‌ی سنه‌ دا هه‌شت كه‌س له‌ لیستی مه‌لا ئه‌حمه‌د موفتی زاده‌ بوون له‌ شورای سێزده‌ نه‌فه‌ری مه‌ریواندا ته‌نیا یه‌ك كه‌س لایه‌نگری موفتی زاده‌ بوو.

٣- له‌ دێهاتی مریوان و له‌ چه‌ند دێی دیاریكراودا ململانێ جوتیاران و ده‌ره‌به‌گه‌كان خاوه‌ن مێژویه‌كی تایبه‌تی بوو.  وەک نمونه‌ دێهاته‌كانی داسێران، گوێزه‌ كوێره‌، سه‌ر نژمار، گاگل، بێلوو و بندۆڵ. له‌ داسێران مەسەلەی زه‌وی ببوه‌ شه‌ری سه‌روماڵی بۆ جوتیاره‌كان. سه‌ركه‌وتنیان ده‌بووه‌ داهاتویه‌كی زۆر باش، چونكه‌ زه‌ویه‌كان له‌ نزیكه‌ی شاری مه‌ریواندا بوو ( بۆیه‌ ئێستا ژمارێک داسێرانی به‌شێك له‌ چینی زۆر ده‌وڵه‌مه‌ندی مه‌ریوانن)، تێکشکانیان ده‌بووه‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ هه‌مویان ماڵوێران و بێكار و بێ داهات ببن. بەم دەلیلە ئه‌وان شه‌ری سه‌روماڵیان كرد و سه‌ركه‌وتوش بوون. ڕاسته‌ كه‌ ئه‌مانه‌ كۆمه‌ڵێك ئه‌زمونی باشی تێدا بوو؛ به‌ڵام قه‌ت نەبووە بزوتنه‌وه‌یه‌كی جوتیاری ناوچه‌یی. قه‌ت نەبووە شۆرشێكی جوتیاری دژی ده‌وڵه‌ت له‌ مه‌ریواندا. به‌ هه‌ر حاڵ ئه‌و خه‌بات و ململانێ پێشووه، لانكه‌یه‌كی له‌بار بوو و كار ئاسانی ده‌كرد بۆ رێكخستن و به‌رگری له‌ خۆ كردنی جوتیارانی مه‌ریوان.

٤- ئاغا و ده‌ره‌به‌گه‌كانی مه‌ریوان زۆر زوو “شورای عه‌شایه‌ریان” دروست كرد، سه‌ندوقیان دانا و خۆیان چه‌كدار كرد و هه‌ره‌شه‌ و گوره‌شه‌یان ده‌سپێكرد. ئه‌م دیارده‌ش هانده‌ر بوو بۆ ئه‌وه‌ی جوتیارانی مه‌ریوان هه‌ست به‌ ترس و خه‌ته‌ر بكه‌ن و ئاماده‌یی له‌ خۆ نیشان بده‌ن بۆ یه‌كگرتن و به‌رگری له‌ خۆیان.

٥- نیشته‌جێ بوونی بنكه‌ی قیاده‌ مه‌وه‌قه‌ت( پارتی دیموكراتی كوردستانی عێراق) هه‌ر دوای هه‌ره‌س هێنانی شورشی ١٩٧٥ ی كوردستانی عێراق له‌ “دزڵی”ی مه‌ریوان و. تێكه‌ڵییان له‌ گه‌ڵ ده‌ره‌به‌گه‌كان و دژایه‌تیان له‌ گه‌ل جوتیاران و ئازادیخوازانی مه‌ریوان، هۆكارێك بوو بۆ پێكهێنانی هه‌ستی پێویستی به‌ره‌و سازكردنی هێزێكی به‌رگری له‌ خۆ له‌ ناو جوتیارانی مه‌ریواندا.

٦- هه‌ڵكه‌وتنی مه‌ریوان له‌ مه‌رزی عێراقدا وای له‌ به‌شێك له‌ خه‌ڵك ده‌كرد كه‌ له‌ روانگه‌ی په‌یدا كردنی پێداویستیه‌كانی ژیان و رۆژانی سه‌ختیش، عێراق وه‌ك سه‌رچاوه‌ و په‌ناگایه‌ك له‌ پێش چاو بگرن و زۆر خۆیان به‌ ملكه‌چی تاران نه‌زانن.

ساڵی ١٣٥٧ ئەو سەردمە لە مەریوان ده‌بینرا كه‌ ئه‌و نه‌وه‌ نوێیه‌ی روناكبیران و چالاكانی سیاسی مه‌ریوانیش كه‌ ساڵانێك چالاكی سیاسی نهێنیان كردبوو، له‌ گروپی جیاوازدا له‌ جموجوڵێكی سیاسی به‌رچاودان. هه‌ركام له‌و گروپانه‌ ئێستا چ مێژویه‌ك بۆ خۆیان سازده‌كه‌ن گرینگ نییه‌، به‌س ئه‌وه‌ی روو به‌ ده‌ره‌وه‌ ده‌بینرا ئه‌مه‌ بوو: گروپێكی ئایینی به‌ لایه‌نگری له‌ مه‌لا ئه‌حمه‌دی موفتیزاده‌ چالاكی سیاسیان ده‌كرد.گروپێك له‌ لایه‌نگرانی چریكه‌ فیداییه‌كان سه‌رقاڵی چالاكی خۆیان بوون. كه‌سایه‌تی زۆر ناسراویان له‌ پێشدا، عه‌بدولره‌زا كه‌ریمی (خەڵکی دەڤەری کرماشان بوو کە ساڵانێک بوو لە مەریوان وەک مامۆستای قوتابخانە نیشتەجێ بوو) ناسراو به‌ ئه‌بو كه‌ریمی بوو كه‌ پێگه‌یه‌كی به‌رچاوی له‌ ناو خوێنكاران و خه‌ڵكی مه‌ریواندا هه‌بوو، دواتر ته‌همورسی ئه‌كبه‌ری چالاكی ناو خوێنكاران بوو. چالاكی سیاسی حیزبی دیموكرات و به‌ ئاشكرا زۆر كه‌م بوو.‌ تووده‌ و رێكخراوه‌ ئێرانیه‌كانی دیكه‌ تاك و تۆك بوون. به‌شی زۆری ڕووناكبیرانی دیكه‌ی شار مه‌ریوان له‌ دوو به‌ره‌ی جیاوازدا دابه‌ش بوبوون. به‌ره‌یه‌ك له‌ ده‌وری فاتێح شێخ كۆبووبونه‌وه‌ و به‌ “شیرین به‌هاره”‌ ده‌ناسران( ئه‌وه‌ ناوی خوازیاری خۆیان نه‌بوو، به‌ڵكوو به‌ ته‌نز پێیان ده‌وتن له‌ درێژه‌ی ئه‌م نووسراوه‌دا به‌ گ١ ناویان ده‌برێت). بۆ لیسته‌ی ناوی ئه‌و به‌ره‌یه‌ بروانه ژێرنوس (‌ژ،١-).به‌ره‌ی دووهه‌م له‌ ده‌وری كه‌سێكی تایبه‌ت نه‌بوون.مێژویه‌كی دیاریكراو نه‌بوو بۆ یه‌كگرتنیان. له‌ پێشدا دوو دوو و سێ سێ په‌یوه‌ندیان هه‌بوو، بۆ ناسینی ئه‌وانیش بروانه‌ (ژ،٢). لێره‌وه‌ ئه‌و گروپه‌ش به‌ گ٢ ناو ده‌برێن.

شۆرشی ئێران له‌ په‌ره‌سه‌ندندا بوو و هه‌ندێك ترسی خه‌ڵك شكا بوو. لانكێكی به‌رینی ڕووناکبیری كه‌ بۆ خۆیان و ساڵانێك و به‌ بێ هیچ رێبه‌رییه‌ك كاریان كردبوو و خاوه‌ن پێگه‌یه‌كی به‌رچاو بوون له‌ ناو خه‌ڵكدا ، شور و شه‌وقێكی فراوانیان هه‌بوو ، كه‌م یان زۆر ئاماده‌ی كار و خۆرێكخستنی زیاتر بوون. له‌ هه‌لومه‌رجێكی وه‌هادا و له‌ ناوه‌راستی ساڵی ١٣٥٧ فوئاد موسته‌فا سوڵتانی له‌ زیندان ئازاد كرا و گه‌رایه‌وه‌ مه‌ریوان. فوئاد خه‌ڵكی مه‌ریوان بوو و پێش ده‌سبه‌سه‌ركردنی له‌ مه‌ریوان كاری سیاسی و رۆشنبیری كردبوو و بێگومان له‌گه‌ل كه‌سانێك په‌یوه‌ندی خۆی هه‌بوو. دوو برا و خوشكێكی له‌ چالاكانی گ٢ ‌ بوون.‌ بۆیه‌  له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا خۆی تێكه‌ڵ ئه‌م به‌ره‌یه‌ كرد. هه‌م ئه‌م به‌ره‌یه‌ پێویستی به‌ كه‌سێكی وه‌ك  فوئاد بوو و هه‌م  فوئادیش ئیمكانێك و هه‌لومه‌رجێكی باشی بۆ روخسابوو كه‌ توانا‌كانی خۆی به‌كار بێنێت. توانا و ئه‌زموون و لێهاتووی فوئاد، زۆر زوو، فوئادی كرده‌ جێگای بروای ئه‌م به‌ره‌یه‌، و به‌ بێ ئه‌وه‌ی هیچ هه‌ڵبژاردنێك ببێت، هه‌موو لایه‌ك رێزێكی تایبه‌تی بۆ فوئاد هه‌بوو.

گرینگترین كاری فوئاد ئه‌وه‌ بوو كه‌ بریاری دابوو كه‌ به‌ ته‌واوی له‌ خزمه‌ت ئه‌و خه‌باته‌دا بێت و هه‌موو هێز و توانا و كاتی بۆ ئه‌و خه‌باته‌ ته‌رخان كردبوو. هه‌ر له‌ رۆژانی ئه‌وه‌له‌وه‌ هه‌وڵیدا ئه‌و گروپه‌ یازده‌ كه‌سییه،‌ كه‌ به‌ خۆیه‌وه‌ بوونه‌ دوازده ‌كه‌س بكاته‌ گروپێكی رێكخراوتر. كۆبوونه‌وه‌كان به‌رده‌وام چرتر ده‌بوونه‌وه‌. دابه‌شكردنی كار و راپۆرتدان بووه‌ باو و هه‌ست به‌ رێكخراو بوون لامان به‌هێزتر ببوو. به‌ كرده‌وه‌ فوئاد ئه‌و گروپه‌ی كرده‌ به‌شێك له‌ رێكخراوێك كه‌ دوایی ناوی كۆمه‌ڵه‌ی له‌ سه‌ر نرا. هه‌موو هه‌ستمان ده‌كرد كه‌ به‌شێكین له‌ رێكخراوێك كه‌ له‌ هه‌موو كوردستان و ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ندێك له‌ شاره‌كانی ئێرانیشدا چالاكی هه‌یه‌. ئه‌و نوسراوانه‌ی كه‌ به‌ ناوی، “هاونیشتیمانانی تێكۆشه‌ر”(هم‌میهنان مبارز)ـه‌وه‌ بڵاو ده‌كراویەه‌، ئه‌و هه‌سته‌ی لامان به‌ هێزتر ده‌كرد. به‌تایبه‌ت كاتێك كه‌ هه‌ندێك له‌و نوسراوانه‌ فوئاد بۆ خۆی ده‌ینوسی و یه‌كێك له‌ ئێمه‌ ده‌مانگه‌یانده‌ شوعه‌یب زه‌كه‌ریایی (كه‌سایه‌تی دیكه‌ی كاریگه‌ر و به‌ توانای  سه‌ركردایه‌تی كۆمه‌له‌ له‌ شاری سنه‌) كه‌ ئه‌ویش چاوی لێبكات و ئاماده ‌بكرێت بۆ بڵاوكردنه‌وه‌. ( له‌ ورده‌كاری بیر و بۆچوونی ئه‌م گروپه‌ و پێش رووخاندنی شا ده‌گه‌رێم). ‌ ‌

له‌ خۆپیشاندانه‌كانی شار و له‌ سه‌روبه‌ندی روخاندنی رژیمی شادا، هه‌موو لایه‌نه‌كان به‌شدار بوون. له‌ بیرم نیه‌ كه‌ كێ ده‌سپێشخه‌ری كام خۆپیشاندان بوو، به‌ڵام گومانم نیه‌ كه‌ له‌ كاتی ململانێ دژی رژیمی شا و له‌و سه‌روبه‌نده‌دا هه‌موو لایه‌نه‌كان به‌شدار بوون و رۆلی چاكیان هه‌بوو. سه‌رئه‌نجام رژیمی شا روخا. یه‌كه‌مین ده‌سپێشخه‌ری فوئاد له‌وكاته‌دا، وروژاندنی خه‌ڵكی مه‌ریوان بوو بۆ هێنانه‌ مه‌یدانی داخوازییه‌كانی خه‌ڵك له‌ خومه‌ینی، كه‌ یه‌كه‌مین ململانێ له‌ گه‌ل گروپی “مه‌كته‌بی قورئان”ی له‌ مزگه‌وتی حاجی نه‌جیم لێكه‌وته‌وه‌. فوئاد له‌و كۆبوونه‌وه‌دا قسه‌ی بۆ خه‌ڵكی شار ده‌كرد و ده‌یگوت كه‌ ده‌بێت خۆمان ئاماده‌ بكه‌ین و داخوازیه‌كانمان روون بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ چیمان ده‌وێت. لایه‌نگرانی مه‌كته‌بی قورئان ئه‌و باسانه‌یان به‌ ئاژاوه‌ گێری پێناسه‌ ده‌كرد.

له‌ چه‌ككردنی شاره‌بانی مه‌ریواندا كه‌ به‌ به‌شداری هه‌موو لایه‌نه‌كان و خه‌ڵكی شار ئه‌نجام درا، فوئاد له‌ ریزی پێشه‌وه‌ی خۆپشانده‌ران و له‌ پێش بینای شاره‌بانی مه‌ریواندا دروشمی “چه‌ك هی خه‌ڵكه‌”ی،‌دا و شاره‌بانی له‌ لایه‌نی خۆپیشانده‌رانه‌وه‌ چه‌ك كرا. به‌دوای چه‌ككردنی شاره‌بانی، دابینكردن ئه‌من و ئاسایش خه‌ڵك شار ببوه‌ باس و ئه‌ركێكی گرینگ. به‌رێوه‌ بردن و دابینكردنی هێزی چه‌كدار بۆ پاراستنی شار، كاری هیچ لایه‌نێك نه‌بوو كه‌ به‌ تەنها بتوانێت ئه‌نجامی بدات. هیچ لایه‌نێكیش  له‌ شاردا ئه‌و پێگه‌ی نه‌بوو كه‌ دامه‌زراوه‌یه‌كی وه‌ها رێكبخات و خه‌ڵكی شار بچنه‌ ژێر به‌رنامه‌ و بریاریه‌وه‌. بۆیه‌ به‌ هاوكاری هه‌ر سێ لایه‌نه‌كه‌ و ستادی حیفازه‌تی شار به‌ سه‌رپه‌ره‌ستی سێ كه‌س له‌و سێ گروپه‌ “عەتا رۆسته‌می” ، “ئه‌بو  كه‌ریمی” و  نووسه‌ری ئەم دێڕانە پێكهات‌. هیچ كه‌س ره‌ئیسی ستاد نه‌بوو، ستادی ئینقلاب نه‌بوو، ستادی كومونیسته‌كان نه‌بوو. قه‌رار بوو ستاد به‌س حیفازه‌ت له‌ ماڵ و ژیانی خه‌ڵكه‌وه‌ بكات و هه‌ر وه‌هاش كاری ده‌كرد. جیاواز له‌ ئه‌ندامانی ئه‌و سێ گروپه‌ به‌ ده‌یان كه‌س له‌ خه‌ڵكانی دیكه‌ش له‌و‌ ستاده‌دا به‌شداریان ده‌كرد به‌ بێ ئه‌وه‌ی لایه‌نگری لایه‌نێكی تایبه‌ت بن.  نه‌ ته‌نها خه‌ڵكانی چه‌پ و ئازادی خواز و دڵسۆزی شار، ته‌نانه‌ت خه‌ڵكانی خراپیش به‌شداریان ده‌كرد و هه‌ندێكیان رووداوی خراپیشیان قه‌وماند كه‌ كێشه‌ی بۆ شار ساز كرد ( به‌نمونه‌، كوشتنی “ره‌شید محه‌مه‌د ‌ره‌زا به‌گ” كه‌ جگه‌ له‌ شتی شه‌خسی هیچ هۆكارێكی دیكه‌ی نه‌بوو ‌). هه‌موو كار و زه‌حمه‌ت و ره‌نجی خه‌ڵك به‌ ناوی خۆ و یان گروپی خۆته‌وه‌ ‌ تۆمار كردن بێ ئه‌خلاقی، بێ ئینسافی و ئه‌و په‌ری ناعه‌داڵه‌تییه‌. ‌‌بروانه‌ ژێرنوسی ( ژ،٣) . له‌و‌ لیسته‌دا ناوی ته‌نیا به‌شێك له‌و كه‌سانه‌یه كه‌ به‌شداری كار و ئه‌ركی ستاد بوون. له‌و لیسته‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ستادی حیفازه‌ت ستادی هیچ گروپێكی تایبه‌ت نه‌بوو.

هه‌ر وه‌ها له‌و سه‌رده‌مه‌دا پێكهێنانی شورای شاری مه‌ریوان یه‌ك له‌ كاره‌ گرینگه‌كان بوو.‌ فوئاد و چوار كه‌س له‌ دۆستانی نزیكی خۆی و گ٢‌، بوونه‌ ئه‌ندامی شورای سێزده‌ نه‌فه‌ره‌ی شار، بروانه‌ ( ژ،٤). پێویسته‌ بڵێم كه‌ له‌و كاته‌دا ، وه‌ك هه‌ندێك كه‌س به‌ هه‌ڵه‌ باسیده‌كه‌ن، فوئاد نه‌ ره‌یسی شورای شار بوو و نه‌ وته‌بێژی شورای شار و نه‌ له‌و كاته‌دا ئه‌و پێگه‌ی هه‌بوو كه‌ له‌ شورادا بریاری ئه‌و به‌ ته‌نها به‌رێوه‌ بچێت. به‌ڵكو فوئاد به‌ كاری ماندوو نه‌ناسانه‌ و‌ به‌ئه‌ستۆ گردنی كار و ئه‌ركی زۆر، به‌ رێزدانان بۆ كه‌سایه‌تی هه‌موو ئه‌ندامانی شوورا و‌ گوێگرتن بۆیان، به‌ هاوكاری سه‌میمانه‌ له‌ گه‌ل‌ كه‌ریمی( نوێنه‌ری چریكه‌كان) ، به‌ وروژاندنی باس و پێشكه‌ش كردنی پێشنیاری گونجاو و له‌ ماوه‌یه‌ك كه‌مدا خۆی كرده‌ جێگای متمانه‌ی‌ زۆرینه‌ی هه‌ره‌ زۆری ئه‌ندامانی شورای شار. له‌و پرۆسه‌ كارییه‌دا بوو كه‌ له‌ دواییدا فوئاد ده‌یتوانی له‌ به‌شێك زۆر له‌ رووداوه‌كاندا سه‌رنجی زۆرینه‌ی شورا بۆ لای خۆی راكێشیت. له‌كۆچی مه‌ریواندا و به‌ ئیبتیكاری خۆی، هه‌موو باسه‌ پێویسته‌كانی وتووێژی بۆ خه‌ڵكی ده‌گێراوه‌ و هه‌ر ئه‌و كاره‌شی له‌ لایه‌ك قورساییه‌كی به‌ شورای شاردابوو و شورای شاری خۆشحاڵ ده‌كرد و له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌، فوئادی لای خه‌لكی مه‌ریوان كرده‌‌ جێگای باوه‌رێكی تایبه‌تی.

درێژەی هەیە

ژێرنوس و به‌ڵگه‌نامه‌.

(ژ،١)،  گ١

كه‌سانی دیاری ئه‌و به‌ره‌ی شێخ  كه‌ به‌ “شیرین به‌هاره‌” ده‌ناسران ئه‌مانه‌ بوون. ١- فاتیح شێخ الایسلامی ٢- عه‌تا رۆسته‌می ٣- موسا شێخ الایسلامی ٤- مه‌جید حسینی ٥- ره‌ئوف كۆنه‌پۆشی ٦- نه‌سان نه‌ودنیان ٧- عه‌بدوڵلا نه‌ودنیان ٨- ئه‌سه‌د نه‌ودنیان ٩- هومایون گودازگه‌ر.

ناوی ئه‌م گروپه‌ له‌ لایه‌ن مه‌جید حسینی ه‌وه‌ و له‌ به‌رنامه‌ی ته‌لوڤیزینیدا باس كراوه. حسینی یان كه‌سانی دیكه‌یان به‌ روونی ناوی ئه‌و رووناكبیرانی دیكه‌یان نه‌بردووه‌ كه‌ له‌ ده‌وری خۆیان كۆیان كردوه‌ته‌وه‌ و سیاسه‌تێكی هاوبه‌شیان به‌رێوه‌ بردووه‌.‌

( ژ،٢)،  گ٢

به‌ره‌ی دووهه‌م، ‌ بریتی بوون له‌ ١- سه‌ید حسین پیر خزری ٢- ئه‌مین موسته‌فا سوڵتانی ٣- عه‌بدوڵلا موسته‌فا سوڵتانی ٤- عه‌بدوڵلا دارابی ٥- عه‌بدوڵلا  كۆنه‌پۆشی (عه‌بدوڵا شێخ عه‌زیز) ٦- محه‌مه‌د‌ مراد ئه‌مینی ٧- عوسمان ره‌وشه‌ن توده‌ ٨- فه‌روخ كاوه‌ ٩- مه‌نسوور قه‌شقایی ١٠- حه‌سه‌ن شه‌عبانی ١١ تاهیر خالیدی. (ئه‌م گروپه‌ش زۆرتر به‌ گروپی چپه‌ ده‌ناسران، ناوی خوازیاری خۆیان نه‌بوو و به‌ ته‌نزه‌وه‌ وایان پێ ده‌وتن). یه‌كگرتنی ئه‌م گروپه‌ تاریخێكی روونی نیه‌. دوو دوو و سێ سێ یه‌كی گرته‌وه‌ و دوایی بووبوونه‌ به‌ره‌یه‌ك. كام له‌مانه‌ پێشتر ئه‌ندامی كۆمه‌ڵه‌ بووه‌ یان په‌یوه‌ندی رێكخراوه‌یی بووه‌ به‌ كۆمه‌ڵه‌وه‌، ئه‌و كات دیار نه‌بوو به‌ڵام دوایی ده‌ركه‌وت كه‌ ئه‌مین و مه‌له‌كه‌ موسته‌فا سوڵتانی و حسین پیرخزری زۆر پێشتر له‌ گه‌ڵ ته‌شكیلات (كۆمه‌ڵه)‌ په‌یوه‌ندیان بووه‌. ئه‌م گروپه‌ به‌ ده‌گمه‌ن هه‌ر یازده‌ كه‌سه‌كه‌ی‌ كۆده‌بوونه‌وه‌. زۆرتری كۆبوونه‌وه‌كانمان چه‌ن كه‌سی بوو و دوایی ئه‌وانی دیكه‌ش ئاگادار ده‌كرانه‌وه‌. هیچ كام له‌مانه‌ به‌رپرسی كه‌سی دیكه‌ نه‌بوو. خاڵی هاوبه‌شی ئه‌م گروپه‌ بۆ كۆبوونه‌وه‌ له‌ گه‌ل یه‌ك و جیاوازی له‌ گه‌ل ئه‌و به‌ره‌ی دیكه‌ ئه‌وه‌ بوو كه‌ ئێمه‌ ئه‌وانمان به‌ گروپێكی موحافیزه‌كار ده‌ناسی به‌ تایبه‌ت شێخ و، پێمان وابوو كه‌ شێخ جگه‌ له‌ قسه‌ كردن كرده‌وه‌ی نیه‌. هیچكاممان په‌یوه‌ندیمان له‌ گه‌ل شێخ نه‌بوو. به‌ڵام هه‌موو ئه‌ندامانی گروپه‌كه‌ی ئه‌وانمان وه‌ك یه‌ك چاو لێ نه‌ده‌كرد و له‌گه‌ل هه‌ندێكیان په‌یوه‌ندیمان باش و دۆستانه‌ بوو و هاوكاری یه‌كیشمان ده‌كرد و دانیشتن و بیرورا گۆرینه‌وه‌ش هه‌بوو. له‌ هه‌مان كاتدا كۆمه‌ڵێك له‌ چالاكانی دیكه‌ی مه‌ریوان له‌ په‌یوه‌ندیه‌كی چروپردا بوون له‌گه‌ل ئه‌م گروپه‌ی ئێمه‌ و هه‌ر كامه‌یان له‌ گه‌ل یه‌ك یان چه‌ند كه‌س له‌ ئیمه‌ سه‌رقاڵی كاری هاوبه‌ش بوون. زۆربه‌یان خۆیان به‌ ته‌وای به‌م به‌ره‌وه‌ ده‌به‌سته‌وه‌ و ئێمه‌ش ئه‌وانمان به‌ ته‌واوی له‌ خۆمان ده‌زانی به‌ڵام قه‌ت نه‌ده‌هاتنه‌ كۆبونه‌وه‌ی ئێمه‌وه‌. بۆ نمونه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ زۆر نزیكتر بوون بریتین بوون له‌: ١- مه‌له‌كه‌ موسته‌فا سوڵتانی ٢- نه‌سرین زه‌كه‌ریایی ٣- فه‌ریده‌ زه‌كه‌ریایی ٤- گولرێز قوبادی ٥- ناهید موحه‌مه‌دی ٦- ته‌لعه‌ت خالیدی ٧- چیمه‌ن دارابی ٨- نه‌سرین دارابی ٩- عێزه‌ت دارابی ١٠- غه‌فار غولام ویسی ١١- شه‌مێ حه‌كیمی ١٢- سه‌ید ئه‌حمه‌د پیر خزری ١٣- د. خ ١٤- شه‌هلا قه‌شقایی ١٤- سویبه‌ بابا حاجیان ١٥- ناسێح خالیدی ١٦-ماجد موسته‌فا سوڵتانی١٧ جه‌عفه‌ر موسته‌فا سوڵتانی ١٨- حشمه‌ت موسته‌فا سوڵتانی ١٩- ره‌زا موسته‌فا سوڵتانی ٢٠- حسین موسته‌فا سوڵتانی ٢١- حه‌مه‌ی نوری ٢٢-عارف ئه‌حمه‌دی نیا ٢٣- هوشمه‌ند ره‌وشه‌ن توده‌ ٢٤- ئه‌حمه‌د موسته‌فا سوڵتانی ٢٥- حه‌سه‌ن خالیدی. ٢٦- مه‌عسوم خالیدی. ٢٧ م. ش. ٢٨ غوڵام قاسم نه‌ژاد. ٢٩ رزگار شێخ الیسلامی، ٣٠ ئەمجەد مستەفا سوڵتانی، ٣١ناسر مستەفا سوڵتانی ٣٢ فاتمه‌ موحه‌مه‌دی هه‌ر وه‌ها و هه‌ندێك دواتریش و دوایی نه‌ورۆزی ١٣٥٨ چالاكانی دیكه‌ش‌ خۆیان له‌م به‌ره‌یه‌ نزیك ده‌كرده‌وه‌، به‌ نموونه‌١ ناسر رۆسته‌می،٢ ساڵح سه‌رداری ٣ ئه‌حمه‌د ئه‌میری  ٤ فه‌ریدوون موحه‌مه‌دی ٥ قاسم موحه‌مه‌دی ٦ ئه‌حمه‌د نیكجوو ٧ ئه‌حمه‌د ساسانی. ٨ محه‌مه‌د راستی ٩ محه‌مه‌د ئاسایش ١٠مەحمود سلیمانی. ١١عه‌لی نیكخاه‌ ١٢ ئه‌حمه‌د تارك ١٣ حه‌سه‌ن مه‌نوچهری. ١٤ حه‌مه‌عه‌لی به‌همه‌نی. بێگومان چالاكی و رۆل و پێگه‌ی ئه‌ندامانی ئه‌م به‌ره‌یه‌‌ وه‌ك یه‌ك نه‌بوو. به‌ نمونه‌  سه‌ید حسین پیرخزری یه‌ك له‌ كه‌سایه‌تی ناسراو و خۆشه‌ویستی خه‌ڵكی نژمار و سه‌رنژمار و خه‌ڵكی كۆماسی و كه‌ڵاته‌رزان، پێگه‌یه‌كی زۆر به‌رچاوی بوو. پیرخزری سالها له‌و به‌شانه‌دا كاری كردبوو. عه‌بدوڵلا دارابی كه‌سایه‌تی ناسراوی خه‌ڵكی داسێران و گاگل و هه‌ندێك دێهاتی مه‌ریوان بوو.  ئه‌مین موسته‌فا سوڵتانی خۆشه‌ویستی خه‌ڵكی ئه‌ڵمانه‌، چۆر، نه‌نه‌، مرگ، شارانی بوو. عه‌بدوڵلا كۆنه‌پۆشی له‌ ره‌شه‌دێ و چاوگ و سه‌ڵه‌سی پێگه‌ی تایبه‌تی هه‌بوو. محه‌مه‌د مرادی ئه‌مینی له‌ داسێران و له‌نجاوا و هه‌ندێك دێهاتی سه‌رشیو چالاك و خۆشه‌ویست بوو. مه‌نسوری قه‌شقای و حه‌سن شه‌عبانی له‌ كۆماسی و كه‌ڵاته‌رزان زۆر چالاك بوون. له‌كچه‌كان : مه‌له‌كه‌ موسته‌فا سوڵتانی، گوڵرێز قوبادی، ناهید موحه‌مه‌دی، فاتمه‌ محه‌مه‌دی، نه‌سرین و فه‌ریده‌ زه‌كه‌ریایی، شه‌هلا قه‌شقایی، ته‌ڵعه‌ت خالیدی، چیمه‌ن و نه‌سرین دارابی ، له‌ دێهاته‌كان و به‌شێكیان له‌ ناو شاردا ده‌وری تایبه‌تیان هه‌بوو. دیاره‌ به‌ ئازاد بوونی فوئاد و گه‌رانه‌وه‌ی بۆ مه‌ریوان و دوای ماوه‌یه‌كی كورت و به‌ كرده‌وه‌، فوئاد بووه‌ كه‌سی یه‌كه‌می ئه‌م گروپه‌ و ئه‌م گروپه‌ی كرده‌ به‌شێك له‌ رێكخراوی كۆمه‌ڵه‌.

بۆ ناسینی ناوی ئه‌م گروپه‌ له‌ گه‌ل مه‌نسوور قه‌شقایی، فه‌روخ كاوه‌، محه‌مه‌د مراد ئه‌مینی، عه‌بدوڵا موسته‌فا سوڵتانی و مه‌له‌كه‌ موسته‌فا سوڵتانی په‌یده‌ندیم گرتووه‌ و له‌ زانیاری ئه‌وان كه‌ڵكم وه‌رگرتووه‌.

 (ژ،٣)

سیتادی حیفازه‌ت

ئه‌م نزیكه‌ی په‌نجا و هه‌شت كه‌سه‌ی خواره‌وه‌ ته‌نیا به‌شێك بوون له‌و خه‌ڵكانه‌ی كه‌ به‌شداری كار و چالاكی ستادی حیفازه‌تی مه‌ریوانیان ده‌كرد. ئه‌مانه‌ و له‌ سه‌روبه‌ندی دامه‌زراندنی ستادی حیفازه‌تدا به‌ ئه‌ندامی هیچ كام له‌و سێ گروپه‌ نه‌ده‌ناسران. هه‌ر وه‌ها زیاتر له‌ نیوه‌ی ئه‌م لیسته‌ و‌ ئه‌و كات نه‌ چه‌پ بوون و نه‌ كومۆنیست. ئه‌وانه‌ بریتی بوون له‌  ١ تۆفیق عه‌لی مه‌ریوانی و كه‌ریم حاجی كه‌ خۆیان گروپێكی ٧ تا ٨ كه‌سی بوون له‌ خزم و كه‌سی خۆیان. ٢ فایق روسته‌می،  ٣ نیعمه‌ت ره‌شیدی،٤ ئه‌مین بالكی، ٥ حسینه‌ زیته‌،٦ سوبحان نێیی،٧ عه‌به‌ باوه‌، ٨ سه‌عید ئاشنا، ٩ سید سدیق هیدایه‌تی، ١٠ ده‌روێش ساڵح، ١١ فایق عه‌زیزی، ١٢ سدیق ئه‌مجه‌دی، ١٣ مه‌حمود سڵێمانی ١٤ ئه‌حمه‌د سڵێمانی، ١٥ مه‌جید عه‌زیزی، ١٦ ناسر رۆسته‌می، ١٧ جه‌هانبه‌خش روسته‌می،١٨ به‌همه‌ن سوڵتانی، ١٩ حه‌مه‌مین عه‌به‌ ق. ٢٠ عه‌به‌ ش. ٢١ كه‌ریم نیكپه‌ی ٢٢ مه‌جید س.٢٣ نیعمه‌ت باغه‌بانی ٢٤ فه‌ریدون موحه‌مه‌دی ٢٥ جه‌بار عه‌زیزی ٢٦ ئه‌مجه‌د مینویی ٢٧  غولام جۆشكار ٢٨  مه‌نسوور فه‌تاحی ٢٩  ناسر فه‌تاحی ٣٠ ره‌زا ناسری ٣١ ته‌یمور ناسری ٣٢ حسین نادری ٣٣ عارف نادری ٣٤  محه‌مه‌د‌ ئاسایش ٣٥  ئه‌نوه‌ر پویا ٣٦ عه‌لی پویا ٣٧ سه‌لام ئیزه‌دی ٣٨ حسین ئیزه‌دی ٣٩ قاسم موحه‌مه‌دی ٤٠ عومه‌ر نادری ٤١ عه‌لی ج. س ٤٢ شه‌هاب زرێبار ٤٣ ئه‌حمه‌د نیكجو، ٤٤ سالح سه‌رداری ٤٥ عه‌لی ئه‌كبه‌ر. س ٤٦ ئه‌حمه‌د ساسانی ٤٧ ساڵح ك.  ٤٨ نه‌عمه‌ت ئه‌میری ٤٩  ئه‌رسه‌لان خورده‌بینان ٥٠ محه‌مه‌د راستی و ده‌ها كه‌سی دیكه‌.

( بۆ دڵنیای ته‌واو، ئه‌م ناوانه‌م یه‌ك به‌ یه‌ك بۆ چوار كه‌س له‌وانه‌ی خۆیان به‌شدار بوون له‌ ستادی  حیفازه‌تدا خوێندوه‌ته‌وه‌ و هه‌ر چوار كه‌سیان تئكیدیان كرده‌وه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ و زۆر كه‌سی دیكه‌ش به‌شدار بوون. ئه‌م چوار كه‌سه‌ بریتین له‌ ١ نیعمه‌ت باغه‌بانی ٢ محه‌مه‌د ئاسایش ٣ ئه‌حمه‌د ساسانی ٤ ناسێح خالیدی، )

(ژ،٤)

شورای شاری مه‌ریوان ئه‌مانە بوون:

 یه‌ك تاقه‌ كه‌سیشیان كرێكار نه‌بوون. ١- شێخ عوسمان خالیدی ( دوكانداری ده‌وڵه‌مه‌ندی شار) ٢- فوئاد موسته‌فا سوڵتانی ( له‌ بنه‌ماڵه‌ی ئاغای ئه‌ڵمانه‌، ئەندازیاری كاره‌با و بێكار) ٣- ئه‌بو كه‌ریمی (ده‌بیری ده‌بیرستان) ٤- سه‌عید دارابی (جوتیاری خاوه‌ن زه‌وی داسێران) ٥- حاجی حه‌مه‌مین داسێران (جوتیاری خاوه‌ن زه‌وی داسێران) ٦- سه‌ید مه‌حموود شیخ الاسلامی (ورده‌ مالكی سێف و كارمه‌ندی ئیداره‌ی فێركردن و بارهێنان) ٧- مه‌حمود ئاشتیانی (له‌ بنه‌ماڵه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندی گاگل و كارمه‌ندی رادیوته‌له‌ویزیونی مه‌ریوان) ٨- بابه‌ عه‌لی میهرپه‌روه‌ر (كارمه‌ند و ماوه‌یه‌ك ره‌یسی ئیداره‌ی فێركردن و بارهێنانی مه‌ریوان) ٩- حاجی ئه‌مین به‌گ رۆسته‌می (ئاغا و زه‌میندار و یه‌ك له‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی مه‌ریوان) ١٠- حاجی حه‌مه‌ ساڵح به‌گ حه‌یده‌ری (ئاغا و دوكاندار و ده‌وڵه‌مه‌ندی مه‌ریوان) ١١- شێخ ئیبرایم مه‌ردۆخی (له‌ بنه‌ماڵه‌ی مامناوه‌ندی و نوێنه‌ری مه‌كته‌بی قورئان) ١٢- مه‌ڵا ره‌شید (سه‌ر شیوی، له‌ چینی مام ناوه‌ندی) ١٣- سه‌ید تۆفێق مینویی (دوكانداری ده‌وڵه‌مه‌ندی مه‌ریوان).

له‌ شورای شاری مه‌ریواندا، ئه‌م چوار كه‌سه‌ له‌ دۆستان و نزیكانی فوئاد و گ٢ بوون. ١ شێخ عوسمان خالیدی ٢ سه‌عید دارابی ٣ حاجی حه‌مه‌مین داسێران ٤ مه‌حمود شێخ الیسلامی.

ناوی ئه‌ندامانی شورای شارم له‌ شێخ عوسمان خالیدی وه‌رگرتووه‌ و له‌ گه‌ل بابه‌ عه‌لی میهرپه‌روه‌ و مه‌حموودی ئاشتیانیش په‌یوه‌ندیم گرتووه‌. میهرپه‌روه‌ ناوی هه‌موویانی له‌ بیر نه‌ماوه‌ ، به‌ڵام ئاشتیانی هه‌موو ناوه‌كانی ته‌ئید ده‌كرد.

( ژ،٥)

چالاكانی یه‌كیه‌تی ژنانی ‌:

١-ناهید مه‌حه‌مه‌دی ٢ مه‌له‌كه‌ موسته‌فا سوڵتانی ٣ ته‌ڵعه‌ت خالیدی ٤ فه‌راسه‌ت قاسم نژاد ٥ شه‌هلا قه‌شقایی ٦ مه‌عسوم خالیدی ٧ فاتمه‌ موحه‌مه‌دی ٨ نه‌سرین د. ٩ شه‌مسی سڵێمانی ١٠ به‌هجه‌ت خالیدی ١١ چیمه‌ن دارابی ١٢ خ. ١٣ ئامین ره‌وشه‌ن توده‌ ١٤ ئایشێ ر. ١٥ شه‌رافه‌ت قاسم نژاد ١٦ ده‌لیله‌ رۆسته‌می ١٧  چیمه‌ن روسته‌می ١٨ مهری گودازگه‌ر

له‌م هه‌جده‌‌ كه‌سه‌ش چوارده‌ی یه‌كه‌میان له‌ چالاكانی گ٢ بوون. ‌ شه‌رافه‌ت قاسم نژاد به‌ لایه‌نگری چریكه‌ فیدایه‌كان ده‌ناسرا. ده‌لیله‌ رۆسته‌می بۆ خۆی ده‌ڵێت كه‌ قه‌ت كاری رێكخراوی له‌ گه‌ل گ١ نه‌كردوه‌.

ناوی ئه‌م چالاكانه‌م له‌ مه‌لكه‌ و ته‌لعه‌ت و فه‌راسه‌ت و شه‌رافه‌ت وه‌رگرتووه‌.

( ژ،٦)

چالاكانی رێكخراوی خوێندكاران ( كانون محصلین و دانشجویان)

١ عارف نادری ٢ حسین نادری ٣ جه‌عفه‌ر سولتانی ٤ ده‌لیله‌ روسته‌می ٥ ناسر عه‌له‌وی نه‌سه‌ب ٦ ع. خ ٧ حشمه‌ت سوڵتانی ٨ پرشنگ ئه‌مجه‌دی ٩ مونیره‌ ره‌شیدی ١٠ عارف ح. ١١ نه‌عمه‌ت نه‌ودنیان ١٢ هه‌یبه‌ت نه‌ودنیان.

له‌م دوانزە كه‌سه‌ش هه‌شت چالاكیان له‌ گ٢، دوو كه‌سی كۆتایی له‌ گ١

زانیاری سه‌باره‌ت به‌ ئه‌ندامانی ئه‌م رێكخراوه‌یه‌ له‌، عارف نادری، ده‌لیله‌ رۆسته‌می، حشمه‌ت سوڵتانی وه‌رگیراوه‌

( ژ،٧)

دامه‌رزێنه‌رانی یه‌كیه‌تی داواكارانی مافی گه‌لی كورد

١-فوئاد موسته‌فاسوڵتانی ٢ فاتێح شێخ ٣ س. چ.  ٤ ره‌شید مه‌ولودی ٥ فه‌ریدون موحه‌مه‌دی ٦ ف. ز ٧ محه‌مه‌د ن. ٨ عه‌لی ن. ٩ حسین پیرخزری ١٠ عه‌لی قوتبی ١١ سه‌دیق ئه‌مجه‌دی

له‌م یازده‌كه‌سه‌، هه‌شت كه‌سیان له‌ چالاكان و نزیكانی گ٢ بوون.

ناوی ئه‌ندامانی ئه‌م رێكخراوه‌یه‌ له‌ لایه‌ن، ره‌شید مه‌ولودی، فه‌ریدون موحه‌مه‌دی و س.چ. ئه‌ئید كرواه‌، هه‌ڵبه‌ت هه‌ر سێ كیان هاورا نین كه‌ فاتێح شێخ له‌ دامه‌زراندنی دا بووه‌، به‌ڵام هاوران له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ چالاكی ئه‌و رێكخراوه‌ نه‌بووه‌.

( ژ،٨)

یه‌كیه‌تی كرێكاران ( اتحادیه‌ كرێكاران)

١ غولام قاسم نژاد، ٢ عوسمان ره‌وشه‌ن تووده‌ ٣ عه‌تا رۆسته‌می ٤ حاته‌م ك.م.م

به‌ پێ زانیاره‌كانی غولام قاسم نژاد كه‌ ئه‌و كات سه‌ندووقداری ئه‌م ئیتیحادیه‌ بووه‌، ئه‌م رێكخراوه‌ به‌ پێ پێشنیاری فوئاد و به‌ به‌شداری ئه‌م چه‌ند كه‌سه‌ و له‌ مزگه‌وتی هه‌ژاره‌ پێك هاتووه‌. یه‌ك له‌ كار و چالاكییه‌ گه‌وره‌كانی بریتی بووه‌ له‌ كۆكردنه‌وه‌ی یارمه‌تی بۆ كرێكارانی بێكار. غوڵام ده‌ڵێت بۆ خۆی گه‌راوه‌ و له‌ بیریه‌ كه‌ ٦٣ هه‌زار تمه‌ن یارمه‌تی كۆ كردوه‌ته‌وه بۆ كرێكارانی بێكار‌ و ده‌ڵێت كه‌ زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی كه‌ یارمه‌تیان ده‌دا موعه‌لیمه‌كان بوون. غوڵام ده‌ڵێت كه‌ تا ئه‌و جێگاش له‌بیریه‌ پێشنیهادی ئه‌و سه‌ندوقه‌، فوئاد كردوییه‌ و خۆشی له‌ یه‌كه‌مین كه‌سه‌كان بووه‌ كه‌ یارمه‌تی داوه‌.

له‌م چوار كه‌سه‌، دوو كه‌سی یه‌كه‌م له‌ چالاكانی گ٢ و روسته‌می گ١ و كه‌سی چواره‌میش و به‌ پێ زانیاریه‌كانی غولام ته‌نها كرێكاری رێكخراوه‌كه‌ بووه‌ و سه‌ر به‌ هیچ لایه‌نێك نه‌بووه‌.

(ژ،٩)

ئه‌وانه‌ی پێشنووسی نوسراوه‌كه‌م بۆ ناردوون بریتین له‌:

١-فه‌روخ كاوه‌ ٢-عه‌بدوڵلا موسته‌فا سوڵتانی ٣-محه‌مه‌د مراد ئه‌مینی  ٤ -مه‌نسوور قه‌شقایی ٥ -مه‌له‌كه‌ موسته‌فا سوڵتانی ٦-ده‌لیله‌ رۆسته‌می ٧- ره‌زا موسته‌فاسوڵتانی ٨ – شه‌هاب زرێبار ٩ – حسین ئیزه‌دی ١٠ – عارف نادری

له‌م دۆستانه‌م داواكردووه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر زانیارێكی هه‌ڵه‌ له‌م نوسراوه‌دا ده‌بینن تكایه‌ ئاگادارم بكه‌ن. هه‌موو ئه‌م دۆستانه‌ و دوای خوێندنه‌وه‌ی نوسراوه‌كه‌ به‌ ته‌له‌فون یان به‌ نوسراوه‌ وه‌ڵامیان دامه‌وه‌ و له‌ سه‌رنج و زانیاری و تێبینیه‌كانی خۆیان ئاگاداریان كردمه‌وه‌. به‌ سپاسێكی زۆر له‌ هه‌موو ئه‌م دۆستانه‌ هه‌وڵمداوه‌ كه‌ ئه‌وه‌نده‌ی بكرێت له‌ زانیاریه‌كانیان كه‌ڵك وه‌رگرم.

جیاواز له‌م به‌رێزانه‌، نوسراوه‌كه‌م بۆ سێ كه‌سی دیكه‌ش ناردووه‌ كه‌ به‌شداری رووداوه‌كانی مه‌ریوان نه‌بوون به‌ڵام ویستوومه‌ سه‌رنجیان سه‌باره‌ت به‌ شێوازی نوسینه‌كه‌ وه‌رگرم. سپاسی رێنوێنییه‌ به‌نرخه‌كانی ئه‌و دۆستانه‌ش ده‌كه‌م.

 ( ژ،١٠)

پرسیار له‌ شوعه‌یب زه‌كه‌ریایی

( زه‌كه‌ریایی خۆی پێخۆشه‌ ته‌نها وه‌كو ئه‌ندام و پێشمه‌رگه‌ی له‌مێژینه‌ی‌ كۆمه‌ڵه‌ پێناسه‌ بكرێت. به‌ڵام ئه‌وانه‌ی زانیاریان سه‌باره‌ت به‌ كۆمه‌ڵه‌ هه‌یه‌ ده‌زانن كه‌ زه‌كه‌ریایی یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین كه‌سایه‌تی ره‌هبه‌ری ئه‌و كاته‌ی كۆمه‌ڵه‌ بووه‌ و ئه‌گه‌ر سه‌رده‌مێك له‌ كومیته‌ی رێبه‌ریشدا نه‌بووبێت، كومیته‌ی رێبه‌ری كۆمه‌ڵه‌ دایم هه‌وڵیداوه‌ سه‌رنج و بۆچوونی سه‌باره‌ت به‌ سیاسه‌ته‌كانی كۆمه‌له‌ له‌ به‌ر چاو بگرێت)
پرسیار١ : ئایا كاك موسلێح ئاگادار نه‌بوو كه‌ كاك فاتێح شتی وه‌های نوسیوه‌، آنك سپیده‌ ده‌مید، بۆ خۆی له‌و باره‌وه‌ ره‌خنه‌ی له‌ كاك فاتێح نه‌بوو؟

 

وه‌ڵام: تا ئه‌و جێگه‌ی که من بیستوومه (یانێ ناتوانم بڵێم له سه‌دا سه‌د وا بووه)، ئه‌و نووسراوه ئه‌وه‌ڵ جار کاک موسلێح له‌گه‌ڵ خۆی هێناویه و نیشانی به‌عزێک له هاورێیانی له تاران داوه و وتووشیه که کاک فاتێح نووسیویه و ره‌خنه‌شی له کاره‌که‌ی کاک فاتێح بووه.

پرسیار ٢: ئایا كاك موسلێح و كاك عه‌تا به‌ هۆكاری ئیعتراز به‌ وه‌لانانی كاك فاتێح وه‌لا نران؟

وه‌ڵام ـ نه‌خێر؛ من شتی وام نه‌بیستوه و پچڕانی ئیرتباتی ته‌شکیلاتی کاک عه‌تا و کاک موسلێح په‌یوه‌ندیێکی به ئێعترازی(ئێحتماڵی)ئه‌وان به وه‌لانانی کاک فاتێح‌ه‌وه نه‌بوه. کاک عه‌تا خۆی ورده‌ورده له “تشکیلات” دوور که‌وته‌وه و کاک موسلێح‌یش ماوه‌یێک دوای هاتنه‌ده‌ری له زیندان بوو که وه‌لا نرا(هه‌ڵسه‌نگاندنی هاورێیانی په‌یوه‌ندی‌دار له‌گه‌ڵ ئه‌وا ئه‌وه بوو که مومکینه ئه‌گه‌ر جارێکی تر له داهاتوودا ده‌سگیر بکرێ توانایی راوه‌ستان له‌به‌رانبه‌‌ر زه‌بر و ئه‌شکه‌نجه‌ی ساواک‌ی نه‌بێ).

لێره‌دا به پێویستی ئه‌زانم سه‌رنجتان بۆ به‌شی ٣ نووسراوه‌ی “تاریخ بازنده” رابکێشم که من له‌وێێدا چڕوپڕتر له سه‌ر ئه‌م بابه‌تانه دواوم و له هه‌مان کات‌دا روونیشم کردوه‌ته‌وه که بۆچی به پێچه‌وانه‌ی ویستی ده‌روونی خۆم ناچار بووم له‌م باره‌وه قسه بکه‌م.

پرسیار ٣: ئایا له‌ سه‌روبه‌ندی په‌یامی خومه‌ینی بۆ هێرش بۆ كوردستان و تا پێش شه‌هید بوونی كاك فواد، رێبه‌رانی كۆمه‌ڵه‌ به‌رنامه‌یه‌ك یان بیرۆكه‌یه‌كی وه‌هایان هه‌بووه‌ كه‌ هه‌یئه‌تی نمایه‌نده‌گی گه‌لی كورد دروست بكه‌ن، بۆ موزاكرات له‌ گه‌ل رژیم كه‌ ئیحتیماله‌ن دوای شكستی رژیم بێته‌ ئاراوه‌ و، كه‌س یان كه‌سانێكتان بۆ ئه‌و كاره‌ له‌ نه‌زه‌ردابووه‌ ، له‌وانه‌ كاك فاتێح شێخ؟ ئایا رێبه‌ری كۆمه‌ڵه‌ ده‌یزانی كه‌ سه‌رئه‌نجامی ئه‌و هێرشه‌ی كۆماری ئیسلامی ده‌بێته‌ شكستی رژیم و بۆیه‌ش دروستكردنی هه‌یئه‌تی نمایه‌ندگی خه‌ڵكی كوردی بۆ موزاكره‌ له‌ ئه‌وله‌ویه‌تی كاری كۆمه‌ڵه‌دا دانابوو؟

وه‌ڵام ـ نه‌خێر؛ تا پێش شکست رژیم ئیسلامی و په‌یامی خومه‌ینی بۆ ئاگربه‌س و وتووێژ، هیچ قسه‌وباسێک له نێو به‌رپرسانی کۆمه‌ڵه له‌سه‌ر پێک‌هێنانی هه‌یئه‌تی نمایه‌نده‌گی خه‌ڵکی کورد له ئارادا نه‌بووه و نه‌‌ش ئه‌کرا ببێ(چوونکوو هیچکه‌س نه‌ی‌ده‌توانی بزانێ ئاکامی ئه‌و شه‌ڕه به کوێ ده‌گات). 

( ژ،١١)

پرسیار له‌ ساعید وه‌ته‌ندوست

پرسیار ١: ئایا موسلیح ئاگادار نه‌بوو كه‌ فاتیح شتی وه‌های نووسیوه‌، آنك سپیده‌ ده‌مید؟ بۆ خۆی له‌و باره‌وه‌ ره‌خنه‌ی له‌  فاتیح نه‌بوو؟

 وه‌ڵام : هەتا ئەو جێگا کە من وەبیرم دێت ئەو نووسراوە کە ئاماژەی پێدراوە (آنک سپیدە دمید) بەدەستی گشت هاوڕێیانی ئەو کاتە گەیشتبوو . لەبیرمە ڕەخنەی ئەوکات لە بۆچوون و کار و شێوە ژیانی کاک فاتیح بەو نووسراوەوە دەستی پێنەکرد، کە خۆشی ئاماژەی پێکردوە. بەڵکوو زووتر و بەتایبەت لە کۆبوونەوەکانی مانگی ڕێبەندانی ساڵی ١٣٤٩ کە زۆربەی هاوڕێیانی ئەو کاتی کۆمەڵە تێیدا بەشدار بوون باسیان لێ کرا. زۆربەی بەشدار بوانیش هاوڕا بوون لەو بارەوە …. لە هەموو ئەو پرۆسەیەدا کاک موسلیح یەکێک بوو لە هەڵسووڕاوترین هاوڕێیانی ئەوکاتی “تشکیلات”. بەتایبەت گوزارشەکانی ئەو لە کار و … بۆچوون ی کاک فاتیح زۆر ڕەخنەئامێز و تەنانەت توندیش بوون.

 پرسیار ٢‌ : ئایا موسلیح و عه‌تا به‌ هۆكاری ئیعتراز به‌ وه‌لانانی فاتیح وه‌لا نران؟

وه‌ڵام: هەرگیز نەمبیستوە کەسێک لە هاوڕێیانی ئەو کاتە ڕەخنەو ئێعترازیان بە دوور خستنەوەی کاک فاتیح بووبێت! لە بیریشم نەماوە کە دوورخستنەوەی کاک موسلیح لە دوای کاک فاتیح چەندی خایاندبێت!

بۆ کاک عەتاش من خۆم پێوەندی ڕاستەوخۆم لەگەڵ نەبوو بەڵام بە گوزارش بیستوومە خۆێ لە کارکردن لەگەڵ “تشکیلات” دووری کردوە و ئەوە کاریگەری بوە لەسەر بڕیاری “تشکیلات”!

پرسیار ٣: ئایا له‌ سه‌روبه‌ندی په‌یامی خومه‌ینی بۆ هێرش بۆ كوردستان و تا پێش شه‌هید بوونی كاك فواد، رێبه‌رانی كۆمه‌ڵه‌ به‌رنامه‌یه‌ك یان بیرۆكه‌یه‌كی وه‌هایان هه‌بووه‌ كه‌ هه‌یئه‌تی نمایه‌نده‌گی گه‌لی كورد دروست بكه‌ن، بۆ موزاكرات له‌ گه‌ل رژیم كه‌ ئیحتیماله‌ن دوای شكستی رژیم بێته‌ ئاراوه‌ و، كه‌س یان كه‌سانێكتان بۆ ئه‌و كاره‌ له‌ نه‌زه‌ردابووه‌ ، له‌وانه‌ كاك فاتێح شێخ؟ ئایا رێبه‌ری كۆمه‌ڵه‌ ده‌یزانی كه‌ سه‌رئه‌نجامی ئه‌و هێرشه‌ی كۆماری ئیسلامی ده‌بێته‌ شكستی رژیم و بۆیه‌ش دروستكردنی هه‌یئه‌تی نمایه‌ندگی خه‌ڵكی كوردی بۆ موزاكره‌ له‌ ئه‌وله‌ویه‌تی كاری كۆمه‌ڵه‌دا دانابوو؟

وه‌ڵام: هەتا ئاخرین ساتەکان کە لەگەڵ کاک فواد پێوەندی ڕاستەوخۆم بوە، واتە ئەو کاتەی کە لە بانەوە بۆ مەریوان بەڕێ کەوت ( سەرەتاکانی مانگی خەرمانانی ساڵی ١٣٥٨)  نە لە کاک فواد ، نە لە هیچکام لە هاوڕێیانی “کومیتەی ئیجرایی” ئەوکاتی کۆمەڵە و نە  لە کەسیترم نەمبیستووە باسی “هەیئەتی نوێنەرایەتی گەلی کورد ” کرابێت . ئەو بیرۆکەیە دواتر واتە لەو فەترەیەدا کە پێی ئەوترێت “شەڕی سێ مانگە” هاتوەتە ئاراوە کە مەسەلەی وتووێژ لەگەڵ ڕێژیمی جمهوری اسلامی لە ئارادا بوو. هەروەها نەمبیستووە کەسێک بۆ پێکهێنانی ئەو هەیئەتە دیاری کرابێت.

١٦\٨\٢٠١٧

( ژ،١٢)

پرسیار له‌ عه‌بدوڵلا موهته‌دی

پرسیار: ئایا له‌ سه‌روبه‌ندی په‌یامی خومه‌ینی بۆ هێرش بۆ كوردستان و تا پێش شه‌هید بوونی كاك فواد، رێبه‌رانی كۆمه‌ڵه‌ به‌رنامه‌یه‌ك یان بیرۆكه‌یه‌كی وه‌هایان هه‌بووه‌ كه‌ هه‌یئه‌تی نمایه‌نده‌گی گه‌لی كورد دروست بكه‌ن، بۆ موزاكرات له‌ گه‌ل رژیم كه‌ ئیحتیماله‌ن دوای شكستی رژیم بێته‌ ئاراوه‌ و، كه‌س یان كه‌سانێكتان بۆ ئه‌و كاره‌ له‌ نه‌زه‌ردابووه‌ ، له‌وانه‌ كاك فاتێح شێخ؟ ئایا رێبه‌ری كۆمه‌ڵه‌ ده‌یزانی كه‌ سه‌رئه‌نجامی ئه‌و هێرشه‌ی كۆماری ئیسلامی ده‌بێته‌ شكستی رژیم و بۆیه‌ش دروستكردنی هه‌یئه‌تی نمایه‌ندگی خه‌ڵكی كوردی بۆ موزاكره‌ له‌ ئه‌وله‌ویه‌تی كاری كۆمه‌ڵه‌دا دانابوو؟

وەڵامی من بەو پرسیارە ئەوەیە: ۱ـمن بە هیچ شێوەیەک ئاگاداری کۆبوونەویەکی ئاوا لە نێوان کاک فوئاد و کاک عەتای رۆستەمی لەگەڵ کاک فاتح نیم کە تیایدا باسی وتووێژ لەگەڵ کۆماری ئیسلامی و پێک هێنانی هەیئەتی نوێنەرایەتی گەلی کورد و دانانی کاک فاتیح وەکوو نوێنەری کۆمەڵە لەو هەیئەتەدا کرابێت. دواتریش هەرگیز لە کۆمەڵەدا شتی وام نەبیستوە.۲ـبەڵام من لەکۆبوونەوەیەکدا بووم لەگەڵ  کاک فوئاد وکاک فاتیح کە لەوێدا کاک فوئاد داوای لە کاک فاتیح کرد کە بچێتە دەفتەری مامۆستا و منیش هەر ئەو نەزەرم تەئید کرد و بە هەردوکمان ئەو پێشنیارەمان پێ کرد. ئەویش وتی بە مەرجێک قبووڵی دەکەم کە ئەوە مەئموریەتی کۆمەڵە بێت، دەنا حەز دەکەم لەناو کۆمەڵە کار بکەم و دوورم مەخەنەوە. بۆ ئاگاداری کاک فاتیح تازە خەریک بوو لە کۆمەڵە وەردەگیرایەوە و پێی خۆش نەبوو دوور کەوێتەوە.۳ـتۆزێکم پێ سەیرە کاک فوئاد تەنیا چەند رۆژ دوای فەرمانی هێرشی خۆمەینی و لە کاتێکدا کە بە هیچ شێوەیەک باسی ئاگر بەست و وتووێژ لە ئارادا نەبوو و هێرشی تاران لەسەرەتا دا بوو و رژیم هیچ شکستێکی نەخواردبوو تا باسێک لە گفتوگۆ بکا، چۆن کاک فوئاد باسێکی وای هێناوتەوە گۆڕێ. ئینجا چۆن بەبێ پرس و تەگبیر لەگەڵ سەرکردایەتی ئەو کاتی کۆمەڵە بڕیارێکی وادەدا. ئەگەریش هەموو ئەو پرسیارە بێ وەڵامانەش جواب درانەوە، بۆ کاک فاتیح وەکوو نوێنەری کۆمەڵە بۆ وتووێژ لەگەڵ کۆماری ئیسلامی دادەنێ کە تازە لە کۆمەڵە وەرگیرابووەوە و بۆ کەسێک لە کۆمەڵە ئەو مەئموریەتە گرینگ و هەستیارەی نادرێتێ، کە دەشزانین دواتر کۆمەڵە هەر وای کرد. ئەمە بوو وەڵامی من ، شاد و سەرکەوتوو بن. ٢٠١٧\٨\١٢

( ژ،١٣)

پرسیار له‌ موحسین ره‌حیمی

پرسیار: ئایا له‌ سه‌روبه‌ندی په‌یامی خومه‌ینی بۆ هێرش بۆ كوردستان و تا پێش شه‌هید بوونی كاك فواد، رێبه‌رانی كۆمه‌ڵه‌ به‌رنامه‌یه‌ك یان بیرۆكه‌یه‌كی وه‌هایان هه‌بووه‌ كه‌ هه‌یئه‌تی نمایه‌نده‌گی گه‌لی كورد دروست بكه‌ن، بۆ موزاكرات له‌گه‌ل رژیم كه‌ ئیحتیماله‌ن دوای شكستی رژیم بێته‌ ئاراوه‌ و، كه‌س یان كه‌سانێكتان بۆ ئه‌و كاره‌ له‌ نه‌زه‌ردابووه‌ ، له‌وانه‌ كاك فاتێح شێخ؟ ئایا رێبه‌ری كۆمه‌ڵه‌ ده‌یزانی كه‌ سه‌رئه‌نجامی ئه‌و هێرشه‌ی كۆماری ئیسلامی ده‌بێته‌ شكستی رژیم و بۆیه‌ش دروستكردنی هه‌یئه‌تی نمایه‌ندگی خه‌ڵكی كوردی بۆ موزاكره‌ له‌ ئه‌وله‌ویه‌تی كاری كۆمه‌ڵه‌دا دانابوو؟

وه‌ڵام: هه‌ر وه‌ك به‌ قسه‌ش بۆم باس كردی، ئه‌وه‌نده‌ی من له‌ بیرم بێ باسی ئه‌وه‌ كرا كه‌ كاك فاتیح ده‌توانیه‌ له‌م قۆناغه‌دا  یارمه‌تیده‌رێكی باش بێ بۆ مامۆستا شێخ عیزه‌تدین ‌، و له‌م رێگاوه‌ بۆ شۆرش.-به‌ڵام ئه‌و ده‌م به‌حسی هه‌یئه‌تی نوێنه‌رایه‌تی خه‌ڵكی كورد نه‌بوو و ئه‌وایلی هێرشی هێزی ج.ا بۆ كوردستان بوو. من هه‌ر ئه‌وه‌نده‌م له‌ بیره‌. به‌ سپاسه‌وه‌. موحسین ره‌حیمی١٥\٨\٢٠١٧

( ژ،١٤)

پرسیار له‌ سه‌ید ئیبراهیم عه‌لیزاده‌

پرسیار: ئایا له‌ سه‌روبه‌ندی په‌یامی خومه‌ینی بۆ هێرش بۆ كوردستان و تا پێش شه‌هید بوونی كاك فواد، رێبه‌رانی كۆمه‌ڵه‌ به‌رنامه‌یه‌ك یان بیرۆكه‌یه‌كی وه‌هایان هه‌بووه‌ كه‌ هه‌یئه‌تی نمایه‌نده‌گی گه‌لی كورد دروست بكه‌ن، بۆ موزاكرات له‌گه‌ل رژیم كه‌ ئیحتیماله‌ن دوای شكستی رژیم بێته‌ ئاراوه‌ و، كه‌س یان كه‌سانێكتان بۆ ئه‌و كاره‌ له‌ نه‌زه‌ردابووه‌ ، له‌وانه‌ كاك فاتێح شێخ؟ ئایا رێبه‌ری كۆمه‌ڵه‌ ده‌یزانی كه‌ سه‌رئه‌نجامی ئه‌و هێرشه‌ی كۆماری ئیسلامی ده‌بێته‌ شكستی رژیم و بۆیه‌ش دروستكردنی هه‌یئه‌تی نمایه‌ندگی خه‌ڵكی كوردی بۆ موزاكره‌ له‌ ئه‌وله‌ویه‌تی كاری كۆمه‌ڵه‌دا دانابوو؟

كاك تاهیری به‌ریز

سلاوێكی گه‌رم، سه‌باره‌ت به‌ پرسیاره‌كه‌ت ئه‌وه‌یكه‌ بیرم بكه‌ویته‌وه‌ بۆتانی ده‌نۆسم. هه‌ڵبه‌ت حیسابی چوونه‌ سه‌ری ته‌مه‌ن و لاواز بوونی حافزه‌ش بكه‌ن:

كاتێك كه‌ هێرشی كۆماری ئێسلامی هاته‌ قۆناغی ئه‌مڕۆ و سبه‌ی و كه‌م و زۆر هێرشێكی سه‌راسه‌ری و هه‌مه‌لایه‌نه‌ مسۆگه‌ر بوو، سه‌ركردایه‌تی ئه‌و كاته‌ی كۆمه‌ڵه‌ دوو به‌ڵگه‌نامه‌ی ئاماده‌ كرد، یه‌كیان بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی عه‌له‌نی بوو، ناوی ئه‌و به‌ڵگه‌نامه‌یه‌ كه‌ به‌ فارسی نووسرا بوو، “خلق كرد در بوته آزمایش” بوو. له‌و به‌ڵگه‌نامه‌یه‌دا هیچ شتێكی غه‌یری بانگه‌وازی جه‌ماوه‌ری خه‌ڵك بۆ موقاوه‌مه‌ت تێدا نه‌بوو. فه‌رمان درا بوو كه‌ جه‌ماوه‌ری خه‌ڵك پێویسته‌ به‌هه‌موو وه‌سیله‌ێك، به‌ چه‌ك، به‌ دار، به‌ به‌رد و …كوردستان له ‌ژێر پێی كونه‌په‌ڕه‌ستانی ده‌سه‌ڵاتداردا بكه‌ن به‌ ئاگر. وشه‌ێكی وای تێیدا نه‌بوو كه‌ خه‌ڵك له ‌خه‌بات سارد كاته‌وه‌. هه‌موو هه‌ر هاندان و ڕێنیشاندان بوو. بێ گومان قسه‌ێكیش له‌ موزاكره‌ نه‌ به‌ سه‌راحه‌ت و نه‌ به‌ ئێشاره‌، نه‌بوو.

به‌ڵگه‌نامه‌ی دووه‌هه‌م، نه‌خشه‌ڕێگاێكی دیاریكراو بوو بۆ ڕێنوێنی هاوڕێیانمان كه‌ كۆمه‌ڵێك خاڵی زۆر وردی سه‌باره‌ت به‌ چۆنیه‌تی هیدایه‌ت و به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌و بانگه‌وازه‌ی سه‌ره‌وه‌ی تێدا بوو. تیروته‌سه‌ل بوو و ئێمه‌ له ‌ناوچه‌ی ره‌به‌ت و سه‌رده‌شت وه‌كوو نامیڵكه‌ێك چاپمان كرد كه‌ له‌ ژماره‌ێكی مه‌حدوددا درا به‌ هاوڕێیان. زۆر به‌داخه‌وه‌ ئه‌م به‌ڵگه‌نامه‌یه‌ش ئێستا دیار نه‌ماوه‌. به‌ڵام دڵنیام له‌وه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵێك ئه‌زموونی موقاوه‌مه‌تی جیهانی رزگاریخوازانه‌ی تێدا هاتبوو. له‌وێشدا قسه‌یه‌ك له‌ گفتۆگۆ له‌گه‌ڵ رژیم و “هه‌ئیه‌تی نوێنه‌رایه‌تی خه‌ڵكی كورد” و بابه‌تی له‌م چه‌شنه‌ نه‌هاتبوو. سه‌ركردایه‌تی ئه‌و كاتی كۆمه‌ڵه‌ به‌ناوچه‌كاندا بڵاو ببونه‌وه‌ و ئاماده‌كاری بۆ موقاوه‌مه‌تیان ده‌كرد. كه‌ وایه‌ مه‌جاڵی كوبونه‌وه‌ و هاوفكری گشتی نه‌بوو. به‌ڵام ده‌زانم كه‌ ئێمه‌ هیچ هه‌ڵویستێكی دیكه‌مان جگه‌ له‌وەیكه‌ له‌م دوو به‌ڵگه‌نامه‌یه‌دا هاتبوو، نه‌بوو.

له‌كاتی كوبوونه‌وه‌ی به‌رپرسانی هێزه‌ سیاسییه‌كانی كوردستان له‌ شاری بانه‌، من له‌شاری سه‌رده‌شت بووم. ئاگاداری ئه‌و كوبوونه‌وه‌یش بووم. ئه‌وه‌نده‌ی له‌بیرم بێت له‌م كوبوونه‌وه‌یه‌دا به‌هیچ شێوه‌ێك له‌شێوه‌كان، مه‌سه‌له‌ی گفتۆگۆ له‌گه‌ڵ رژیم نه‌ زه‌مینه‌ی هه‌بوو و نه‌ له‌و بارودۆخه‌دا ده‌شیتوانی بێته‌ گۆڕێ. تا ئه‌و جێگایه‌ی كه‌ به‌ ته‌سه‌وری ئێمه‌ له‌ خه‌بات و موقاوه‌مه‌تی چه‌كداری ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، خۆشتان ده‌زانن كه‌ ئێمه‌ له‌ ناخی بۆچۆنی خۆماندا، خۆمان بۆ شه‌رێكی دڕێژخایه‌ن ئاماده‌ ده‌كرد. له‌كوبوونه‌وه‌كانی بانه‌دا، ئه‌ساسه‌ن قسه‌ له‌سه‌ر هاوئاهه‌نگی بۆ موقاوه‌مه‌ت بوو. قسه‌ له‌سه‌ر چۆنیه‌تی دابینكردنی كه‌ره‌ستەی پێویست بۆ شه‌ر بوو. هه‌ر ئه‌و كات ئێمه‌ له‌سه‌رده‌شت له‌گه‌ڵ حیزبی دیموكرات و چریكه‌ فیدایه‌كان خه‌ریكی گفتوگۆ بووین له‌سه‌ر ئه‌وه‌یكه‌ كه‌ چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی پێویست كه‌ له‌ به‌رده‌ستدا بوو چۆنی دابه‌ش بكه‌ین. له‌بیرمه‌ مامه‌ غه‌نی كه‌ نوێنه‌ری حیزبی دیموكرات بوو، پێشنیاری كرد كه‌ ئه‌نباره‌كانمان با هاوبه‌ش بێت. ئێمه‌ش به‌ شوخی پێمان وت باشه‌ با هاوبه‌ش بێت به‌ڵام نیگهبانه‌كانی كێ بن، كێشه‌ ئه‌وه‌یه‌!

مه‌سه‌له‌ی هه‌یئه‌تی نوێنه‌رایه‌تی گه‌لی كورد بۆ وتووێژ كاتێك هاته‌ گۆڕێ كه‌ له‌ڵایه‌ن به‌عزه‌ جیناحێكی ناوخۆی رژیمه‌وه‌، نیشانه‌گه‌ڵێك ده‌ركه‌وت كه‌ په‌یامه‌كانی له‌ئه‌ساسدا بۆ حیزبی دیموكرات ده‌هات. له‌بیرمه‌ كه‌ صادق زیباکه‌لام به ئاگاداری چەمران و موافەقەتی خومەینی بو ئەو مەبەسته به نهێنی سه‌فه‌ری مه‌هابادی كرد بوو، له‌و سه‌فه‌ره‌دا به‌ڕواڵه‌ت حیزبی دێموكرات ئه‌سیری كرد بوو، كه‌ ماوه‌یەك دواتر ئازادی كرد. دواجار مه‌علووم بوو كه‌ نه‌ك ئه‌سیر به‌ڵكوو ڕاسپارده‌ بووه‌. جگه‌ له‌وه‌ نیشانه‌گه‌لێكی تریش بوو. له‌هه‌مووان گرینگتر سه‌ره‌تاكانی شكستی نیزامی رژیمیش ده‌ركه‌وتبوو. ئیمه هەستمان بەو جم و جۆله کردبوو که لەوانەیه دوور له چاوی ئیمه سازشیک له گورێ دابیت. قسەی‌ ئێمه ئه‌وه‌ بوو كه‌ ئه‌گه‌ر باسی ئاگربه‌س ده‌كرێت، ئه‌وه‌ به‌بێ په‌سه‌ندكردن و ره‌زامه‌ندی كۆمه‌ڵه‌ مومكین نابێت.

من نازانم كه‌ یه‌كه‌م كه‌س كێ بوو كه‌ پێشنیاری پێكهێنانی هه‌ئیه‌تی نوێنه‌رایه‌تی گه‌ڵی كوردی كرد، بێ گومان ئه‌و لایه‌نه‌ حێزبی دیموكرات نه‌بوو. له‌وانه‌یه‌ پێشنیاره‌كه‌ له‌لایه‌ن مامۆستا شێخ عیزه‌الدین و یان ئه‌ندامانی ده‌فته‌ره‌كه‌یه‌وه‌ هات بێت. ئه‌وه‌ی گرینگه‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌وه‌ به‌ هێند وه‌رگیرا و كه‌وتینه‌ شوێنی. باقی ڕووداوه‌كانیش كه‌م و زۆر روونن و په‌یوه‌ندیان به‌پرسیاره‌كه‌ی ئێوه‌وه‌ نێیه‌.

سه‌باره‌ت به‌وه‌ی كه‌ كاك فوئاد چی به‌ كاك فاتح و كاك عه‌تا وتووه‌، من هیچ مه‌علوماتێكم نێیه‌. ئه‌و كاته‌ تا ئه‌و جێگایه‌ی له‌بیرم بێت، کاک فوئاد و کاک ساعید وه‌ته‌ندوست و کاک عه‌بدولای موهته‌دی له‌بانه‌ بوون و له‌گفتۆگۆه‌كاندا به‌شدار بوون. هه‌روه‌ها ده‌زانم كه‌ ئه‌م گفتۆگۆیانه‌ هیچ ئاكامێكی به‌ كرده‌وه‌یان لێ نه‌كه‌وته‌وه‌.

هێوادارم ئه‌م كورته‌یه‌ وه‌كوو وڵامی من به‌ پرسیاره‌كه‌ كه‌ڵكی هه‌بێت بۆتان.

ئیبراهیم عه‌لیزاده‌

‏11‏/08‏/2017

ده‌رباره‌ تاهر خالیدی

Profile photo of تاهر خالیدی

ئه‌مه‌ش ببینه‌

ئایا شەڕی ناوخۆیی تاوانێکی گەورە نیە ؟

١- ڕیزدار پشکۆ نەجمەدین نووسەری ڕئالیستی کوردستان لە کتێبی ” ئەزمون و یاد ” ئاوا …

دوای ڕێفراندۆم

ئه‌نجومه‌نی سه‌ركردایه‌تی سیاسی كوردستان؟ ڕیفراندۆمه‌كه‌ی باشور له‌ ٢٥\٩\٢٠١٧ به‌ڕێوه‌چو، به‌ڕێوه‌چونی پرۆسه‌كه‌ش هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ له‌‌ …

وەڵامێک بنووسە

بازدە بۆ تووڵامراز