سه‌ره‌تا / بابه‌تی نوێ / پارتی ‌و یەکێتیی ئەوەی نەدەبوو بیکەن، کردیان.

پارتی ‌و یەکێتیی ئەوەی نەدەبوو بیکەن، کردیان.

واپێدەچێت ئەوەی پارتی‌و یەکێتیی، وەک دوو حیزبی سەرەکی گۆڕەپانی سیاسەت لە کوردستان، لە مێژووی پەنجا ساڵی ڕابردویاندا نەیانکردبوو لەگەڵ هێنانەگۆڕی پرسی ڕیفراندۆم لە ٧ ی حوزەیران، کە هەر ئێستا سەرەداوەکانی دەرکەوتوە، دەیکەن، ئەوە ئەگەر بەخۆیان‌و هەڵوێست‌و تێگەیشتن‌و میکانیزمەکانی ڕیفرادنۆمەکەیان دانەچنەوە.

پارتی (مەلایی) ‌و یەکێتیی‌ (جەلالیی) لە ١٩٦٦ ـەوە لە شەڕو ململانێ دان. لە ئاکامی شەڕو ململانێکانیان، چ ئەوانەی شاخ چ ئەوانەی شار، لەماوەی ئەو پەنجا ساڵەدا بوون بەهۆکاری دەیان نەهامەتی‌. لێرە تەنیا لەسەر ئەو نەهامەتییانە هەڵوەستەدەکەین کە بوونەتە مایەی دابەشکردنی گەلی کوردستان چ ئاسۆیی بێت چ ستونیی، ئەویش زۆر بەکورتی:

یەکەم، پارتی‌و یەکێتیی کوردستانیان بەفعلی لەڕوویی جوگرافییەوە دەیان ساڵە دابەشکردوە بۆسەر زۆنی سەوزستان‌و زۆنی زەردستان. دابەشکردنێک کە تا ئەو دوو حیزبە باڵادەستبن نەکۆتاییدێت نەشوێنەوارەکانیشی کاڵدەبنەوە؛

دووەم، پارتی‌و یەکێتیی لەڕێگەی حکومەتە دوو ئیدارەییەکەیان نەک هەر ڕێگربوون لەبەردەم دروستبوونی زمانێکی ستانداردو فەرمی بۆ پەیوەندیکردن‌و بەکارهێنانی لە دامودەزگا حکومی‌و فەرمییەکان لە هەرێمی کوردستان بەڵکو زمانی کوردیان لەتوپەت‌و بێبەهاو بێنرخ کردوە. وەزارەتی پەروەردە لە هەولێرو سلێمانی‌و کەرکوک‌و هەڵەبجە دیالێکتی سۆرانی بەکاردێنێت‌و لە بادینان کرمانجی بەکاردێ. میدیاکانی یەکێتیی ڕێنوس‌و ئاخافتنی تایبەت بەخۆیان هەیەو ئەوانەی پارتیش ڕێنوس‌و ئاخافتنی خۆیان. دوای ٢٥ ساڵ لە حوکمی پارتی‌و یەکێتیی تێزی دکتۆرا لە زانکۆکانی کوردستان بە زمانی دایک، واتە کوردی، نانوسرێن بەڵکو بە زمانی “داگیرکەر” واتە عەرەبی دەنوسرێن؛

سێیەم، پارتی‌و یەکێتیی میللەتی کوردیان لەت لەت و سەرلێشێواو کردوە. میللەتی کورد لەدوای ڕاپەڕین‌و باڵادەستبوونی پارتی‌و یەکێتیی زۆر لەجاران دابەش‌و پەرتەوازەو سەرلێشێواترە لەوەی کە هەبوو، بەتایبەتی لە هەڵوێست‌و جیهانبینییدا. بۆنمونە، لە هەشتاکان کاتێک خۆپیشاندان ئەنجامدەدرا بۆ ئازادی‌و مافەکانی مرۆڤ لەدژی بەعس هاوڵاتیانی شارەکانی کوردستان (بۆنمونە، هەڵەبجە، پێنجوین، سلێمانی، ڕانیە، کۆیە، کەرکوک، هەولێر، ئاکرێ) کەم تا زۆر بەشداریان تێدادەکرد. ئێستا بۆ نان‌و ئاو و کارەباو موچەش، کە سادەترین مافی مرۆڤن، هاوڵاتیانی کوردستان هاوهەڵوێست‌ نین؛

چوارەم، پارتی (بارزانی باوک‌و کوڕەکانی) و یەکێتیی (تاڵەبانی‌و جێگرەوەکانی) لە ١٩٦٦ ـەوە هێزی پێشمەرگەی کوردستانیان دابەشکردوەو کردویانە بە هێزی حیزبی. لەدوای ڕاپەڕینشەوە سەرەڕای بوونی چەندین دەرفەت‌و سەرەڕای فشاری بەردەوامی جەماوەریی‌و نێودەوڵەتی هێزی پێشمەرگەیان نەک هەر ڕێکنەخستوەو نەیانکردوە بەدامەزراوەیەکی نیشتیمانیی بەڵکو ئەوان هۆکاری هەرە سەرەکین لەپشت یەکنەگرتنەوەو بەحیزبیکردن‌و بەکوتلەکردن‌و بەشەخسیکردن‌و بێئیرادەکردن‌و بێورەکردنی. سوپاس بۆ هاوپەیمانان دەنا نەک حکومەتە داگیرکەرەکان کۆمەڵێک چەتەی داعش وڵاتەکەیان داگیرو وێراندەکرد؛

پێنجەم، پارتی‌و یەکێتیی ڕۆشنبیرو ئەکادیمی‌و ڕۆژنامەنوس‌و نوسەرەکانی وڵاتیان نەک هەر بەحیزبیکردوەو دابەشکردوە‌و لە ماشێنە زەبەلاحە میدیاییەکانیان لەسەنگەری دژبەیەکیان خزاندون‌و شەڕی یەکدیان پێدەکەن‌. ئەگەریش لێرەو لەوێ ڕۆشنبیرێک، ئەکادیمیەک، ڕۆژنامەنوسێک‌ یان نوسەرەێک دەنگێک هەڵببڕێت ئەوە یان ڕیسوای دەکەن، یان قەڵەمەکەی دەشکێنن، یان بەربۆکسی دەدەن، یان دەربەدەری دەکەن، یان دیکوژن؛

شەشەم، پارتی‌و یەکێتیی سامانی ژێرزەوی‌و سەرزەوی هەرێمان وەک برابەش دابەشکردوەو هەراجافرۆشکردوە. داهاتەکەشیان فەرهودکردوەو لە قومارخانەکان ساغیانکردۆتەوە. ئەوەی ماوەتەوەش لە پڕۆژە درۆزنەو ساختەو شکستخواردوەکانیان تەخشان‌و پەخشانیانکردوە؛

حەوتەم، پارتی‌و یەکێتیی ساڵانێکە گەلی کوردستانیان کردوە بە بەشێک لە ململانێ ناوچەییەکان‌و مەزهەبییەکان، خاکەکەشیان کردوە بە شوێنی تەڕاتانێی هێزە داگیرکەر (تورکیا و ئێران وەک نمونە) و ڕزگارکەرەکان (ئەمریکا و ئەڵمانیا وەک نمونە)، لەوەشدا کوردستانیان دابەشکردوە، زەردستان خزێنراوەتە بەرەی سوننەستان، سەوزستانیش واخەریکە دەخزێنرێتە بەرەی شیعەستان؛

دوای پەنجا ساڵ لە شەڕو ململانێ، لە دزین‌و فرۆشتن، لە ڕاوڕوت‌و تاپۆکردن، لە کۆیلەکردن‌و گەمژەکردن هەموو ئەو دابەش دابەشانەی سەرەوەیان کرد. سەرەڕای ئەمانە، پارتی‌و یەکێتیی نەیانتوانی خەڵکی کوردستان لەپەیوەند بە هەڵوێستیان لەسەر پرسی ئازادی‌و سەربەخۆیی کوردستان دابەشبکەن. لەوەتەی باشوری کوردستان لە ١٩١٨ ـەوە لکێنراوە بە عێراق کوردستانیان هەمیشە کۆکبوون لەسەرئەوەی کە ئامانجی سەرەکی گەلەکەیان ڕزگاریی نیشتیمانیی‌و سەربەخۆیی کوردستانە. ڕیفراندۆمەکەی ٢٠٠٥ نیشانیدا کە ٩٨% خەڵکی کوردستان لەگەڵ سەربەخۆیین.

بەڵام ماوەیەکە لەبەر کۆمەڵێک هۆکار بەتایبەتی ئەو میکانیزمە سەقەتەی کە پارتی‌و یەکێتیی گرتویانەتەبەر بۆ ئەنجامدانی ڕیفراندۆم خەریکە خەڵکی کوردستان لەسەر کۆکبوونیان لەمەڕ پرسی سەربەخۆیش دابەشبکەن.

نەک خەڵکی کوردستان هەموو دنیا دەزانێت کە ژمارەی ئەو کەسانەی دژی سەربەخۆیی کوردستانن ئێجگار کەمن. ئەوانەی ئێستاش دژی ڕیفراندۆمن دژی سەربەخۆیی نین بەڵکو ڕەخنەیان لە دەسەڵات هەیە بەتایبەتیش لە چوار پرسدا:

یەکەم، ڕەخنەگرەکان دەڵێن ئێمە لەگەڵ ڕیفراندۆمێک نین کە تەنیا بۆ زانینی ئەوەیە داخۆ کوردستانیان سەربەخۆییان دەوێت یان نا چونکە وەڵامی ئەو پرسیارە مەعلومە. ئەوان دەڵێن ڕیفراندۆم ئەگەر بۆ سەربەخۆیی نییە، کە پێدەچێت بۆ سەربەخۆیی نەبێت چونکە بەرپرسی هەڵمەتی ڕیفراندۆم، وشیار زێباری، کە بەرپرسێکی گەورەی پارتیشە وای ڕاگەیاندوە. باشە ئەگەر ڕیفراندۆم بۆ سەربەخۆیی نییە ئەی ئەو سەرقاڵکردن‌و مەسرەفە لەپای چی. ئەگەر بۆ سەربەخۆیشە ئەوە شەرم لە کێ دەکەن.

دووەم، ڕەخنەگرەکان دەڵێن ئەگەر ڕیفراندۆم ناوچە دابڕاوەکان (تازە-ئازادکراوەکان) ناگرێتەوە بۆچی ئەنجامدەدرێ مەگەر چەندین ساڵە هەرێم لە عێراقدا ماوەتەوە هەر بۆ گێڕانەوەی ئەو ناوچانە نییە. ئەگەریش ئەو ناوچانە دەگرێتەوە بۆ مەرجداری دەکەن، خۆ ئێوە لە هەرێم پرستان بە پەرلەمان نەکرد بۆ لە ناوچە دابڕاوەکان پرس بە ئەنجومەنەکان دەکەن.

سێیەم، ڕەخنەگرەکان دەڵێن ئەگەر ڕیفراندۆم بۆ سەربەخۆیی‌ کوردستان‌و بەدامەزراوەییکردنی دامودەزگاکانییەتی خێرە لەسەر سەندنەوەی شەرعیەت لە پەرلەمان‌و گەورەکردنی حیزب دادەمەزرێ. خێرە لە دیوەخان نەک لە پەرلەمان بڕیاری ڕیفراندۆم دەدرێت، خێرە کەسە حیزبی‌و ناشەرعییەکان بڕیاری لەسەر دەدن‌و دەزگا شەرعی‌و جەماوەرییەکان پشتگوێ‌و پەراوێز دەخرێن.

چوارەم، ڕەخنەگران دەڵێن ئەگەر ڕیفراندۆم بۆ بە پاڵەوانکردنی کۆمەڵێک سیاسی شکستخواردو دزی نەقۆڵاو پۆلیسی پیاوکوژ بێت نامانەوێت. ئەگەر ڕیفراندۆم پڕۆپاگەندەیە بۆ حیزب‌و کەسی شکستخواردو بۆ چارەنوسی گەلێک دەکەن بەو ئامرازە.

من پێموایە هێشتان کار لەکار نەترازاوەو هەل بەدەستەوەن بۆ بەخۆداچوونەوە ڕاستکردنەوەی هەڵەکان. ئێستاش دەکرێت ڕیفراندۆم بکرێت بە ئامرازێک بۆ سەربەخۆیی‌و هاوکات ئاشتبوونەوەو کۆکردنەوەی گەلی کوردستان لەسەر بڕیاری سەربەخۆیی. بۆ ئەمە واچاکە دەسەڵاتدارانی یەکێتیی‌و پارتی لەپێناوی کۆدەنگی بۆ ڕیفراندۆم‌و سەربەخۆیی لەجیاتی سەپاندنی ناشەرعیەت بەسەر شەرعیەتداو ئەم هەنگاوانە بگرنەبەر:

یەکەم، کاراکردنەوەی پەرلەمان‌ بەبێ مەرج‌و کردنی بە مەرجەعیەتی بڕیاردان لەسەر پرسی ڕیفراندۆم‌و سەربەخۆیی. دەکرێت کاتە بڕیاردراوەکە هەر وەک خۆی بمێنێتەوەو دەشکرێت دوابخرێت بەڵام مەرجە کات دیاریبکرێت.

دووەم، پەرلەمان بڕیاربدات کە ڕیفراندۆم بۆ ڕاگەیاندنی سەربەخۆییەو لە ئێستاوە ڕێوشوێن‌و پەیڕەو پڕۆگرامی بۆ دابڕێژرێت‌، هەم بۆ ئەنجامدانی هەم بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پێشهاتەکانی دوای ڕیفراندۆم.

سێیەم، پەرلەمان بەبێ مەرج‌و بەئاشکرا ڕایبگەیەنێت کە ڕیفراندۆم ناوچە دابڕاوەکان (تازە ئازادکراوەکان)، ئەوانەی ئێستا لەژێر دەستی هێزەکانی پێشمەرگەن، دەگرێتەوەو چارەنوسیان بەستراوەتەوە بە چارەنوسی باقی ناوچەکانی دیکەی هەرێم.

ئەم هەنگاوانە دەبنە سەرەتایەک بۆ دروستکردنەوەی یەکڕیزیی گەلی کوردستان، ئەگەرنا ڕیفراندۆم ئەو کردارە دەبێت کە کوردستانیان جارێکی دیکە دابەشدەکات لەسەر پرسێک کە تا ئێستا دوای پەنجا ساڵ لە ململانێ‌و شەڕی ناوخۆ هەر کۆکبوون لەسەری.

ده‌رباره‌ دوكتۆر شێرکۆ کرمانج

Profile photo of دوكتۆر شێرکۆ کرمانج

ئه‌مه‌ش ببینه‌

بە مەرگی مامۆستا ئەمیری حەسەنپوور، بزووتنەوەی چەپ یەکێک لە ئەمەگناسانی خۆی لەدەدا

ماڵپەڕی هەڵوێست رۆژی شەمە ٢٤ی مانگی جون(ژوئەن)، تێکۆشەری  زمانناس، بیرمەندی چەپ، مامۆستا ئەمیری حەسەنپوور لە …

یادێک لە شاعیری شۆڕشگێڕ سەعیدی سوڵتانپوور

دوای کودەتای ١٣٣٢ی هەتاوی ١٩٥٢ی زاینی–ئەمریکایی-ئینگلیزیی ، شا- زاهیدی و ئیعدامی دەیان رۆڵەی شۆڕشگێڕ و …

وەڵامێک بنووسە

بازدە بۆ تووڵامراز