جه‌عفه‌ری حه‌سه‌نپور                          jafar22@telia.com  

به‌شی یه‌که‌م

چۆن قانونی ئازادی فره‌ژنی هه‌ڵوه‌شێنینه‌وه؟

1- کورته‌و ئاکام

ئه‌لف: بۆ هه‌ڵوه‌‌‌شاندنه‌وه‌ی‌ده‌ست‌به‌جێی قانونی ئازادی فره‌ژنی ده‌بێ ئۆپۆزیسیۆنی کوردی تاراوگه‌ ببنه‌ قانونی و پاڕله‌مانی کوردستان به‌فه‌رمی بناسن.

ب: ده‌سته‌ی یه‌که‌می تێکۆشانه‌کان: بۆوێنه دانانی‌ پرۆژه بۆ سه‌لماندنی جیاکردنه‌وه‌ی دین و ده‌وڵه‌ت وبه‌رامبه‌‌ری ژن وپیاو به‌‌بێ‌ئه‌ملاوئه‌ولا له‌  پڕۆگرامی حیزبه‌کانی پێکهێنه‌ری پاڕله‌مانی کوردستان، پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ پاڕله‌مانه‌کانی دنیایه، پێوه‌ندی له‌گه‌‌ڵ باڵویزخانه‌کانی عێراق له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵات، پێوه‌ندی له‌گه‌ل ڕێکخراوه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کان و ڕێکخراوه‌کانی پشتیوانی له مافی مرۆڤ.

پ: ده‌سته‌ی دووه‌می تێکۆشانه‌کان: بۆوێنه وه‌ڕێ‌خستنی خه‌باتی کۆکردنه‌وه‌ی ئیمزا و نامه‌ی ئه‌له‌کتڕۆنی ناردن و خۆپیشاندان له‌به‌ر باڵویزخانه‌ی عێراق و بنکه‌ی حیزبه‌کان و پاڕله‌مانی کوردستان.

ت: لیبڕاڵه‌کان زۆرتر تێکۆشانی چه‌شنی ده‌سته‌ی یه‌که‌م به‌گرینگ ده‌زانن و ده‌سته‌ی دوومه‌میان "له‌بیر ده‌چێته‌وه". ڕادیکاڵه‌کان زۆرتر ده‌سته‌ی دووه‌می تێکۆشانه‌کان له‌پێش چاو ده‌گرن و ده‌سته‌ی یه‌که‌م "فه‌رامۆش د‌‌ه‌که‌ن".

1-2- کێشه‌ی ڕادیکاڵ، به‌پارێز ، لیبڕال و دیموکراته‌کان له‌سه‌ر قانونی ئازادی فره‌ژنی

ئه‌لف: په‌سندکرانی قانونی ئازادی فره‌ژنی له‌ پاڕله‌مانی کوردستان له (27)-ی ئۆکتۆبه‌‌ر، بوو به‌هۆی تووره‌یی ژنان‌ولایه‌نگرانی به‌رامبه‌ری ژن‌وپیاو.  ڕێکخراوه و ماڵپه‌ڕوتاقه‌که‌سه‌کان بێزاری خۆیان سه‌باره‌ت به‌و قانونه‌ناعادڵانه‌یه ده‌ربڕی و ده‌ستیان کرد به‌ تێکۆشان بۆ لابردنی قانونه‌که.

پ: مالپه‌ڕی هه‌ڵوێستیش په‌سندکردنی قانونه‌که‌ی به ‌دژه‌دیموکراتانه‌ زانی و سه‌روتاری نووسی و کوتی  ته‌نانه‌ت له‌پێش‌ده‌رکه‌ی ڕێکخراوه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کان و ڕێکخراوه‌کانی‌پارێزه‌ری مافی ئینسان ده‌بێ ده‌نگی بێزاری خۆمان ده‌ربڕین:ئه‌وبۆچوونه‌ دیموکراتانه‌یه.

ج: ئه‌وبۆچوونه‌ی هه‌ڵوێست ڕادیکاڵانه‌یه. به‌پارێزه‌کان وه‌ک کۆنه‌په‌رست چاولێده‌کا و ده‌رگای دیالۆگ ده‌به‌ستێ. بۆچوونی دیموکراتانه‌ ئه‌وه‌‌یه که ئێمه وه‌ک‌ ئۆپۆزیسیۆن حیزبه ‌به ‌پارێزه‌کانی  پاڕله‌مانی کوردستان به‌فه‌‌رمی بناسین و پڕۆژه‌‌پێشنیار بکه‌ین بۆ گۆڕینی پێڕه‌وپڕۆگرامه‌‌که‌یان و گرتنی کۆنگره‌ی حیزبه‌کانیان و په‌سندکردنی خاڵی جیایی دین و ده‌وڵه‌ت. هه‌روها ده‌بێ قانونی بنه‌ڕه‌تی پاڕله‌مانی کوردستانیش بگۆڕدرێ.

چ: "فراکسیۆنی فه‌عالیه‌ت به‌ناوی کۆمه‌ڵه"-ش قانونی ئازادی فره‌ژنی  پێ‌دژه‌دیموکراتانه‌یه. به‌ڵام ئه‌وفراکسیۆنه باسی پاڕله‌مانی کوردستان ناکا. ئه‌وفراکسیۆنه ئه‌مساڵ پێکهاتووه و زیاتر له په‌نجا ئه‌ندام و کادڕی هه‌یه و چه‌ند به‌ڕێوه‌‌به‌ری به‌ناوبانگی هه‌یه:  هاوڕێیان ساعید وه‌ته‌ندۆست، مینه‌‌ی حیسامی وگه‌لاوێژ حوسێنی.

ح: ده‌بێ بۆ‌فڕێدانی قانونه‌که داوا له‌پاڕله‌مان و حکومه‌تی کورد بکرێ. به‌‌ڵام  فراکسیۆن ڕێکخراوه‌یه‌کی سۆسیالیستانه‌ی ڕادیکاڵه‌ و  سیسته‌می پاڕله‌مانی قبوڵ نییه. فراکسیۆن داوای کردووه که ده‌ست‌به‌جێ ده‌بێ ئه‌وقانونه‌ هه‌ڵوه‌شێته‌وه. داواکه دیموکراتانه‌‌یه به‌ڵام له سیسته‌می پاڕله‌مانی ده‌بێ به‌قسه‌وباس و لێکۆلێنه‌وه وخه‌باتی سیاسی ومه‌ده‌نی  وبه‌ به‌فه‌رمی ناسینی پاڕله‌مان ئه‌وکاره‌بکرێ.

خ: پارتی  سۆسیالدیموکراتی کوردستان (ڕۆژهه‌ڵات)-یش دژی قانونی ئازدی فره‌ژنییه. ئه‌وپارته زۆر ئاشکراو وبه‌پێی پێڕه‌وپرۆگرامی حیزبه‌که‌یان پاڕله‌مانی کوردستانی قبوڵه. ئه‌وپارته داوا ده‌کا که پاڕله‌مان هه‌نگاو بۆ چاک‌کردن هه‌ڵگرێ نه‌ک بۆ دواوه‌گه‌ڕانه‌وه. هه‌روه‌ها ده‌ڵێ ده‌بێ تێکۆشانه‌کانمان  هێمنانه و ڕوون و دوور له شێوه‌ی نادیموکراتانه‌ و توندوتیژی بێت که ڕێبازێکی دیموکراتانه‌یه. به‌ڵام بۆچوونی ئه‌و‌‌حیزبه‌  سه‌باره‌ت به‌چاک‌کردن لیبڕالانه‌‌یه .  له‌ڕوانگه‌ی دیموکراتێکه‌وه، به‌بێ تێکۆشانی سیاسی ومه‌ده‌نی چاک‌کردن سه‌رناکه‌وێ: چونکه به‌پارێزه‌کان چاک‌کردنیان "له‌بیرده‌چێته‌وه".

به‌پارێز: conservative ، فارسی-عاره‌وی: محافظه کار. 

1-4 سه‌رچاوه‌کان

بۆئه‌وه‌ی خوێنه‌ره‌وه‌خۆشه‌ویسته‌کان هاسانتر زانیارییه‌کان بدۆزنه‌وه، له‌‌خواره‌وه سه‌‌رچاوه‌کان ده‌نووسم:

http://www.krg.org/articles/print.asp?anr=26212&lngnr=13&rnr=26

http://www.gelikurdistan.se/fre-jini.htm

http://www.womenaid.se

http://www.helwist.com/1%20Taibety/1%20Rwange/10%20%202008/29%20%20FreJny.htm

http://www.kdp6.org/kdp_program/Haval_kurdish.pdf

http://www.helwist.com/11%20%20%2008/4%20%20Fraksyon%20komele.pdf

http://www.ashti.nu/juli08/08-07-15b-k.pdf http://www.helwist.com/SDP/Babet.htm