سه‌رپه‌ڕ   نووسه‌ران   ‌  سیاسی    ئه‌زمونی‌خه‌بات     هـونــه‌ر     تـه‌نــز     وتووێژ     فارسی     پێوه‌ندی   

 

                        

 

کۆچی دوایی مامۆستا محه‌مه‌دی‌ مه‌لا كه‌ریم نووسه‌ر، وه‌رگێڕ، توێژەر و رخنەگری ناوداری كورد

خەلیل غەزەڵی

بەداخ و کەسەرێکی گرانەوە ئاگادار بوم کە شەوی شەمەی رابردوو، ١١ی مانگی مارس، رووناکبیری پێشکەوتنخواز و نووسەر و تۆێژەر و زمانناس و وەرگێڕی ناوداری کورد مامۆستا محەمەدی مەلا کەریم، پاش نەخۆشیەکی درێژخایەن، لە شاری سلێمانی مالئاوایی لە ژیان کردوە.

مامۆستا محه‌مه‌دی مه‌لا كه‌ریم له‌ ١٤ی٨ی ١٩٣١ له‌ ناوچه‌ی بیارە سەربە ناوچەی هەورامان له‌دایكبوو‌، كوڕی نووسەر و توێژەریی گه‌وره‌ی كورد مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی موده‌ڕیسه‌ و لە کاتی ماڵئاوایی لە ژیان تەمەنی ٨٦ ساڵ بوو. مامۆستا محەمەد خوێندنی سەرەتایی لای باوکی فێر بوە و پاشان بۆ درێژەدان بە خوێندن دەچتە سلێمانی. هەر لەو سەردەمەدا تێکەڵ بە کاری سیاسی دەبێت و وەک کومونیست ێک (شیوعی)درێژە بە خەباتی سیاسی دەدات. له‌ ساڵانی ١٩٥٣ دا به‌هۆی بەشداریی چالاکانە لە جوڵانه‌وه‌ی ئاشتی له‌لایه‌ن حكومه‌تی پاشایه‌تی ئه‌و سه‌رده‌مه‌وه‌ ده‌ستگیركراوه‌.

مامۆستا موحەمەد هەر لە هەڕەتی لاویدا دەست بە نووسین دەکات و لە ١٩٤٩واتا لە ١٨ ساڵیدا بەرهەمیی فێکریی خۆی لە بڵاوکراوەکانی  "نەدا" و "ژین" بڵاودەکاتەوە.

یه‌كه‌مین بەرهەمی وەک کتێب له‌ ساڵی ١٩٥١ له‌ بواری ره‌خنه‌دا نووسیووه‌ و چه‌ندین كتێبی له‌ بواره‌كانی، نه‌ته‌وه‌یی و سیاسی و شیعر و ئه‌ده‌ب و رەخنەدا چاپ و بڵاوکردوەتەوە. بێجگه‌ له‌و بوارانە، هەروەها له‌ بواری وه‌رگێران و لێكۆڵینه‌وه‌دا كاریكردووه‌ و بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌ی دیوانه‌كانی گه‌وره‌ شاعیرانی كورد، لەگەل باوکی (مه‌لا عه‌بدولكه‌ریم موده‌ڕیس) كاریكردووه‌ و جێگه‌ی ده‌ستیان له‌ دیوانه‌كانی "نالی، سالم، كوردی، مه‌حوی"دا دیاره‌. هەروەها بەهۆی شارەزایی بە سەر زمانی کوردیی و توانا و روانگەی بەهێزی رخنەگرانە، پێشەکیی بۆ بەرهەمی زۆر نووسەر و شاعیری بەناوبانگی کورد نووسیوە کە بەرچاوترینی پێشەکیی بۆ کتێبی ناڵەی جودایی مامۆستا هێمنە. ئەو پێشەکییە بەڕاستی نرخاندن و هەڵسەنگاندنێکی ورد و واقعبینانە و هاوکات پرۆفشناڵی دەقێکی ئەدەبیە و زۆر بە وردی و دروست ناڵەی جودایی و مامۆستا هێمن و هەست و توانایی بەرزیی شێعریی هەڵسەنگاندوە.

مامۆستا لە بواری سیاسیش دا وەک چالاکیەکانی دیکەی وردبین و پێشکەوتنخواز بوە و له‌ماوه‌ی ژیانیدا له‌سه‌ر هه‌ڵوێسته‌كانی چه‌ند جار ‌ڕووبه‌ڕووی زیندان بووه‌ته‌وه‌ و كتێبه‌كانی "جه‌نگاوه‌رێكی ڤێتنامی" و "لاوك و حه‌یران"ی له‌ زینداندا نووسیون. بەگشتیی بەرهەمە فیکرییەکانی مامۆستا موحەمەدی مەلا کەریم  له‌ ڕێگه‌ی وتار لە بواری جیاواز لە رۆژنامەکانی سەردەمی خۆی و ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی و لێكۆڵینه‌وه‌ی شیعری و دیبه‌یتی فیكری و ڕه‌خنه‌ییه‌وه‌ میوانی هه‌مو ماڵێك بوە. یەکێک لە بەناوبانگترین وتارە رەخنەییەکانی ، زەنجیرە وتارێک بوو کەلە سەرەتای ٨٠ کانی سەدەی پێشوو له‌ ڕۆژنامه‌ی هاوكاری بڵاوکرایەوە. ئەو وتارە وەڵامێک بوو بۆ مێژوو نووس دوکتور کەماڵ مەزهەر لەسەر هەڵوێستی نازم حێکمەت (شاعیری بەناوبانگی تورک) له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی كورد. کە سەرنجام بوە دیبەتێک لە نێوان مامۆستا موحەمەدی مەلا کەریم و دوکتور کەمال دا کە لە چەند ژمارەی هاوکاری دا وەڵامی یەکیان دایەوە. جێگەی سەرنجە ئەو رەنجیرە وتارە پاشتر لە چوارچێوەی کتێبێکدا چاپ و بڵاوکرایەوە کە دەنگدانەوەیەکی یەکجار زۆری لەو  سەردەمەدا هەبوو.

کورتەی ژیان و بەرهەمی مامۆستا بۆ زانیاریی ئەو کەسانەی کە کەمتر ئەو بلیمەتەی دونیای ئەدەب و نووسینی کوردیان ناسیوە، لە خوارەوە دادەنرێ:

وەک لە سەرەتادا ئیشارەی پێکرا محه‌مه‌دی مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی موده‌ریس رۆژی ١٤ی٨ی ١٩٣١ له‌ شارۆچكه‌ی بیاره‌ له‌ بنه‌ماڵه‌یەکی رۆشنبیر له‌دایكبووه‌ و له‌گه‌ڵ مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی موده‌ریس (باوكی) خزمه‌تێكی زۆریان به‌ ئه‌ده‌ب و زمان و بواری رۆژنامه‌وانی كوردی كردووه‌.

 ئەو دوو بلێمەتە چه‌ندین لێكۆڵینه‌وه‌ و ساغكردنه‌وه‌یان له‌سه‌ر ئه‌ده‌بی كلاسیك به‌ تایبه‌تی دیوانی شاعیرانی كورد ئەنجامداوە‌ .

مامۆستا محه‌مه‌دی مه‌لا كه‌ریم سەرەرای زاڵ بوون بە سەر زمانی کوردی لە بوارەکانی نووسین و ڕێزمانی‌دا، شاره‌زای زاراوەی هه‌ورامی و زمانه‌كانی عه‌ره‌بی و فارسی بووه‌ و وەک باسکرا له‌گه‌ڵ مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی موده‌ریسی باوكی زۆربه‌ی دیوانی شاعیرانی شیعری كلاسیكیان ساغ كردۆته‌وه‌ و پێانداچوونه‌تەوە. مامۆستا هەروەها له‌ دارشتنه‌وه‌ی شیعره‌كانی مه‌وله‌وی و پێداچوونه‌وه‌ به‌ دیوانی شیرین و خوسره‌وه‌ی خانای قوبادی دەوری گرنگی هەبوە.

دەیان وتار و لێكۆڵینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی و رۆشنبیری به‌ زمانه‌كانی كوردی و عه‌ره‌بی له‌ رۆژنامه‌ و گۆڤاره‌ ناوداره‌كانی كوردستان و عیراق بڵاوكردۆته‌وه‌.

بە گشتی مامۆستا موحەمەدی مەلا کەریم خاوەن فێکری سوسیالیستی و باوەرمەند بە دادپەرەریی کۆمەڵایەتی بوە و هەمیشە خۆی لە بەرەی پێشکەوتنخوایدا پێناسە کردوە.

من خۆم سەرەتای ساڵانی ٨٠کانی زایینی سەدەی پێشوو کە خەریکی خۆفێرکردنی زمانی ئەدەبیی کوردی و رێزمانی کوردی و پەروەردەکردنی خۆم بووم، لە بەرهەمەکانی "کۆڕی زانیاریی کورد" کە مامۆستا موحەمەد، یەکێک لە ئەندامە کاراکانی بوو،هەروەها لە نووسینەکانی مامۆستا کەڵکی زۆرم وەرگرتوە و لێیان فیر بوم. بۆیە بە خۆم ئیجازە دەدەم بە یەکێک لە مامۆستایانی راهێنانی خۆم لە بواری زمانی کوردیی بزانم ، و کۆچی دوایی خەسارێکی گەورە بۆ نەتەوەی کورد و هەموو ئەو بوارانە کە مامۆستا لێیان شارەزا و چالاک بوو بزانم.

لە کۆتاییدا بە بۆنی کۆچی دوایی مامۆستا حەمەی مەلا کەریمەوە، سەرخۆشی لە بنەماڵە و هەموو خزم و کەسوکار و کۆمەڵگەی ئەدەبی و سیاسیی کوردەواری دەکەم و خۆم لە کۆستەدا بە خەفەت بار و داخدار دەزانم.

یادی مامۆستا حەمەی مەلا کەریم بەرز و رێگای پڕ لە شانازیی بەردەوام.

تێبینی: بۆ هێندێک لە زانیارییەکانی ئەم دەقە لە ئینتێرنێت کەڵک وەرگیراوە.


بۆ ناردنی کۆمێنت یا روانگه‌ و بۆچوونی خۆت له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌

پێوەندیی:

helwist@gmail.com

 

 

 

 

 

 

 

 

هه‌ر بابه‌تێک له‌ لایه‌کی دیکه‌ بڵاو بکرێته‌وه‌ له هه‌ڵوێست دا  ئارشیڤ ناکرێت          Copyright © 2004-2010               Helwist.com