چه‌ند مانگ پێش کاک هادی موحه‌مه‌دی بابه‌تێکی نارد بۆ هه‌ڵوێست که‌ ناساندنی کتێبێک بووبه‌ ناوی "میژوو و وشیارى چینایەتى"، که‌ خۆی وه‌ریگێڕابووه‌ سه‌ر زبانی کوردی. هه‌ر ئه‌وکات ئه‌و قسه‌ی عه‌زیز نه‌سین مان هاته‌وه‌ بیر ، که‌ بۆچی له‌ وڵاتی ئێمه‌دا ‌هێنده‌ رۆشنبیر و کتێب خوێن که‌مه‌ که‌ که‌س په‌یدا نه‌بێ دوو دێڕ له‌سه‌ر ئه‌و کتێبه‌ بنووسێ!!

ماوه‌یه‌ک پاشتر، ‌ دیسان کاک هادی ده‌قی ڕاپۆرتی سمینارێکی له‌سه‌ر ئه‌و کتێبه‌  بۆ ناردین. ئه‌و ده‌قه‌ تا ڕاده‌یه‌ک باسی ناوه‌رۆک و چه‌مکه‌کانی باسکراو له‌ کتێبه‌که‌ی دابووه‌ به‌ر باس. دیسان لێره‌ش یادی "هه‌تیو و ناوک بڕینی خۆی" که‌وتینه‌وه‌ و ئه‌فسووسی ئه‌وه‌ بۆچی لانی که‌م یه‌کێک له‌ به‌شدارانی ئه‌و کونفرانسه‌ ڕاپۆرتێکی ئه‌وتۆی ئاماده‌ نه‌کردووه‌.

به‌له‌به‌ر چاوگرتنی  بایه‌خی ناوه‌رۆکی کتێبه‌که‌ و به‌تایبه‌ت وه‌رگێرانی ده‌قێکی قورس بۆ سه‌ر زبانی کوردی(به‌له‌به‌ر چاو گرتنی ئه‌وه‌ی که‌ به‌هۆی نه‌بوونی کیانی کوردی له‌ باری زبانی تێکنیک و وشه‌ی فه‌لسه‌فی و زانستی و سیاسی‌یه‌وه‌ لاوازین)، ده‌سته‌ی نووسه‌رانی هه‌ڵوێست هاته‌ سه‌ر ئه‌و ڕایه‌ که‌ داوا له‌ به‌ڕێز هادی موحه‌مه‌دی بکات که‌ گه‌ر بۆی بلوێ،کتێبه‌که‌ به‌شێوه‌ی e-book (کتێبی ئینتێرنێتی) له‌ هه‌ڵوێستدا بڵاو بکه‌ینه‌وه‌. هۆی ئه‌م بڕیاره‌ش ئه‌وه‌بوو که‌ چاپ و بڵاو کردنه‌وه‌ی کتێب له‌ کوردستان زۆر به‌ر ته‌سکه‌ و له‌ ژماره‌یه‌کی هه‌زار تا 2 هه‌زار تێناپه‌ڕی، به‌ڵام له‌ سه‌ر تۆڕی ئینتێر نێت هیچ به‌رته‌سکییه‌ک نایته‌ سه‌ر رێگه‌ی خوێندنه‌وه‌ی کتێب. کاک هادی به‌ پیری پێشنیاره‌که‌ی ئێمه‌وه‌ هات و سه‌ره‌تا پێشه‌کیی کتێبه‌که‌ی بۆناردین.

فەرهەنگى رۆژهەڵاتى نێوەراست بە ئایین و ئەفسوون و پڕوپووچ سیخناخ کراوە، هێشتا تاژانگى مودێرنیتە (Modernity) جەستەى سڕى خەڵکى ئەم دەڤەرەى لە خەوى قووڵى ئەفسوونى رانەچڵەکاندووە. ئابوورى ئەم هەرێمە هێشتا لە دۆخێکى نیوبەند و بەرزەخیدا گیرى کردووە، هەر بەمهۆیە پێوەندییە کولتوورى کۆمەڵایەتییەکانیش لە هەلومەرجێکى ئاڵۆز و بەرزەخیدا گیرى خواردووە و پێیەکى هێشتا بە کۆت و بەندى دنیاى نەریت زنجیر کراوە و ئەو پێیەکەى لە دنیاى مۆدێڕندا لە خلیسکان دایە. لەم دەڤەرە، هێزە چەپەکان تا ئێستاش لەژێر کولتور و کاریگەرى چەپى چەواشە و ستالینى دان و لە فیلتەرى ستالینیزم و پارتەکانى پاشکۆى سۆڤیەتەوە لەگەڵ بەرهەمە فکرى و فەلسەفییەکانى مارکسیزم ئاشنا بوون و هەتا ئەمڕۆش لە نەریت و کولتوورى قووڵ و بەرین و رەخنەگرانەى قوتابخانەى فرانکفۆرت و قوتابخانەى بوداپێست بێخەبەرن. لەم دەڤەرە، بەشێک لە رەوتى چەپ تووشى شیزوفڕنى (Schizophrenia) سیاسى هاتووە و بە تەواوى پێوەندى لەگەڵ راستییەکان پچڕاوە و پێى وایە دەتوانێ لە پێکهاتەى دیسپۆتیکى رۆژهەڵاتیى سەمەرەى شێوەى بەرهەمهێنانى ئاسیاییەوە باز بدات بۆ کۆمارى سۆسیالیستى! جۆرج ئوروێل سەردەمێ گوتى: "ئەمرۆ ئەندێشەى سیاسى، بەتایبەت لە باڵى چەپدا، جۆرێک خەیاڵکردنى دەسپەڕئاسایە کە لەودا دنیاى واقێع گرنگییەکى ئەوتۆى نیە" . بەداخەوە، وایە، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە کە کۆمەڵگەى ئێمە تا ئێستاش بزاڤێکى چەپى رەسەن ء دەربەستى نیە."

لە دۆخێکى مێژوویى - کۆمەڵایەتى ئێجگار ئاڵۆزى لەوچەشنەدا کە زۆربەى ئەندامانى کۆمەڵگەى رۆژهەڵاتى ناڤین بەگشتى ء کۆمەڵى کوردەوارى بەتایبەتى ژیانێکى گیاییان هەیە ء لە وشیارى بێوەرن، یان هەندآ لە حیزبەکان تووشى قەتیسمان ء بەستوویى تیۆرى ـ پراتیکى، یان بەشێکیان تووشى شیزوفرنى سیاسى هاتوون و بەپێى وتەکەى جۆرج ئوروێل بەخەیاڵ لەگەڵ جوانترین و شەنگترین ئوبژەدا تێکەڵبوون، بەڵام لەراستیدا بێوڵەت و بەدبەختن، خوێندنەوەى گەورەترین شاکارى فەلسەفەى چەرخى بیستەم مێژوو ء وشیارى چینایەتى دەتوانێ دەورى گرنگ و چارەنووسساز بگێڕێ. ئەمڕۆ لە پاش چەندین سەدە دەسەڵاتى رەش و تارى پروپوچ ء ئایین ء ئەفسون، پێویستە مرۆڤى کورد ئەو دنیا سیخناخە بەجێ بێڵێ و بێتە دنیاى فەلسەفە و لۆژیک و بە ئەقڵى رەخنەگرانە داب و نەریت و پشتخاخى (Back Ground) کولتورى خۆى بنرخێنێ و هێزى ئەقڵ و کوندى مینرواى خۆى هەڵفڕێنێ.

لوکاچ لەم کتێبەدا گرنگترین مێتۆدەکانى فەلسەفەى هێگل ء مارکسى سەرلەنوێ گەڵاڵە کردوە و رەهەندى تازەى پێبەخشیون. گرنگى ئەندێشەى لوکاچ لەوە دایە کە ئەو دنیاى فکرى سێ غوولى فەلسەفە (کانت، هێگل ء مارکس)ى هەرس کردووە و لەڕووى تیۆرى فەلسەفى ء جوانیناسى (Esthetic)یەوە شیاوترین سەنتێزى خولقاندووە کە دەتوانێ لە دنیاى گەندەڵ و داڕزیوى ئەمرۆى بورژوازیدا کە هەموو بەهایەکى بەرز و ئینسانی فەوتاوە و بەهاى نزم و رێژەیى (پارە) جێگەى ئەوى گرتۆتەوە و دنیا بۆتە "قومارخانەیەکى ئەلکترۆنیکى" ، روانگەیەکى تراژیک  بە خوێنەران ببەخشێ و، لەنێو چەقى گورگەلوور و تەمتوومانى دنیاى سپڵەى بەستۆکەدا تاڵە تیشکێ لە هۆمێد پیشان بدات.

لوکاچ لەم کتێبەى دا گرنگترین چەمکەکانى فەلسەفە: گشتێتى  (Totality)و گەشە، پێوەندى سوژە (Subject) ء ئوبژە (Object)، تیۆرى و پراتیک، سوژەى تاکى و سوژەى کۆیى، دەرفەتى ئابستراکت (Abstract Possibility) و دەرفەتى ئوبژکتیڤ، (Objective Possibility)  وشیارى درۆینە (Conscience False) و وشیارى شیاو (Conscience Possible)، شتئاسایى (Reification) و هەروەها پێوەندى پێکهاتەیى کاتێگورییەکان (Categories) لەگەلڕ فۆرماسیۆنە ئابوورى کۆمەڵایەتییەکانى بە باشترین شێوە گەڵاڵە و ئاراستەکردووە کە لەرووى فەرهەنگى، سیاسى، مێژوویى، کۆمەڵناسى و جوانیناسییەوە گرنگى مێتۆدۆلۆژیک (Methodologique)یان هەیە ء ناسینیان بۆ سوژەى کوردىو کۆمەڵگا و کولتورى کوردى ئێجگار گرنگ و حەیاتییە.

 ئەڵبەت وەرگێڕان و کورداندنى ئەو هەموو چەمک و دەستەواژە تیۆرى و فەلسەفییانە کارێکى سووک و ئاسان نیە، چونکە هەتا ئەمرۆش گەلى کورد خاوەن لیژنەیەکى پسپۆر نیە تا هاوتا بۆ چەمک و وشە فەلسەفى و زانستییەکان دابنێت. لە وەرگێڕانى ئەم کتێبەدا لە وشە داتاشین خۆم پاراستووە و هەندێ لە وشەکانم هەر بە زمانى ئینگلیزى یان فەرانسى هێناوەتەوە. بۆ ئەو وشە و زاراوە تازانەش کە وەک هاوتاى کوردى وشە بیانییەکان دامناوە لە کۆتایى کتێبەکەدا هاوتاى فارسى و فەرانسى ئەوان هاتووە کە دەتوانێ یارمەتى خوێنەر بدات. لە هەندێ لەو رستە و چەمکە فارسییانەدا کە توشى گرفت هاتووم سەرەنجم داوەتە دەقە ئینگلیزییەکە  و بەمجۆرە هەڵەکانم ساغ کردۆتەوە. بۆ وێنە لە زمانى فارسیدا وشەى "حقوق" هەم بەماناى یاسا (law) و هەم بەماناى ماف (right) بەکار دەبرێ کە لە وەرگێڕاندا پێویستى بە وردبینى هەیە.

کاتێ بەرهەمێک دوبلاژ دەکرێت بۆ سەر زمانێکیتر، دەبێتە بەشێک لە سامان و کولتوورى ئەو زمانە، لە درێژەى وەرگێڕانى ئەم بەرهەمەدا بۆم دەرکەوت کە بەڕاستى زمانى کوردى لەم قۆناغەدا زەرفییەت و توانایى وەرگرتنى ئەم بەرهەمەى نیە، بەڵام بە هەستکردن بە گرنگى و پێویستى بەرهەمەکە ناهۆمید نەبووم و درێژەم بە وەرگێڕانى دا. هەم لوسیەن گوڵدمەن و هەم خودى لوکاچیش دانى پیادەنێن کە چەن وتارێکى ئەم بەرهەمە سەرەڕاى گەشبینى ساویلکانە، ئەوەندە گرنگ نین و رۆڵى لاوەکییان هەیە، هەر بەمهۆیە و بۆ قەبە نەبوونى کتێبەکە، لە وەرگێڕانە کوردییەکەدا ئەو وتارانەمان نەهێناوە.

 دەبێ ئاماژە بەوەش بکەم کە تێبینییەکانى وەرگێڕى کورد لە پەراوێزى لاپەڕەکاندا بەمجۆرە:(و.ک) دیاریکراون. هەر لێرەدا بە پێویستى دەزانم کە سپاس و پێزانینى خۆم ئاراستەى پرۆفیسۆر ئەمیر حەسەنپوور بکەم کە بەشێک لە وەرگێڕانە کوردییەکەى لەگەڵ دەقە ئینگلیزییەکە بەراورد کرد و رێنوێنى کردم، هەر وەها ئادرێسى ئینترنێتى دەقە ئینگلیزییەکەى پێدام.

1. سایت نگرش، شیوەى تولید آسیایى و استبداد شرقى، م. گودلیە، بۆ زانیارى زیاتر بڕوانە بۆ:      

sur la philosophie de 1 Histoire Paris 1946،  F.Hegel، lecons P147

[2] هەمان سەرچاوە، ل.109

[3] تبارشناسى استبداد ایرانى ما، هوشنگ ماهرویان، نشر بازتاب نگار،تهران 1381، ل .14، بۆ زانیارى زیاتر بڕوانە بۆ: مونستکیو، روح القوانین، ێ 15.

[4] لە وڵاتانى ئاسیاییدا بەهۆى کەمبوونى ئاو سیستمى ئاویارى بەشێوەى سانتراك بەرێوەدەبرێ و جوتیاران خاوەن ئاو نین و لەلایەن حاکم و دەسەڵاتدارانەوە بە دەستەندە ئاویان پێدەدرێت. جگە لەمەش هەموو زەوینەکان هى دەوڵەتە و خەڵک لە مڵکدارى بێوەرن. هەر ئەمە دەبێتە هۆى دیسپۆتیزم و فەرهەنگى ئازادى و فرەچەشنى ناڕسکێ و ناپشکوێ و، مناسباتى پیشەیى و کار و بەرهەمهێنان گەشە ناکا و کۆمەڵگا بەشێوى قەتیس و بەستوو دەمێنێتەوە، لەم کۆمەڵگەیانەدا خەڵک بە مەرجێک دەبنە خاوەن ئاو و زەمین کە خۆیان بە دەسەڵاتداران بفرۆشن و لەنێو حکومەتى ئەواندا بتوێنەوە، جگە لە مەش مڵک و زەمینەکان هى دەوڵەتن و بە میرات لە باوکەوە بە منداڵەکانى ناگات. (موریس گودلیە، ب. کیوان، سایت نگرش).

[5] سەرمایە، بەرگى 1، ل. 323.    

* تاژانگ: شەلاق

[6] یاوەهاى مد روز، الن سوکال- ژاک برک مونت، جلال حسینى، بازتاب نگار،       تهران 1384، ێ 294، رەنگە جۆرج ئۆروێل ئەم فکرەى لە مارکس و ئنگڵس وەرگرتبێ کە لە پێشەکى "ئایدیۆلۆژى ئاڵمانى" دا دەنووسن: "پێوەندى فەلسەفە و دەرکى جیهانى واقعى وەکوو پێوەندى دەسپەڕ و عشقى سێکسى وایە". بۆ زانیارى زیاتر بڕوانە بۆ: مارکسیسم و فلسفە، الکس کالینیکوس، ا. معێوم بیگى، نشر دیگر،ێ 15.

* هەرس: هەزم.

[7] مانوێل کاستێڵز دنیاى سەرمایەدارى سەردەمى ئەنفۆرماسیۆن بە "قومارخانەى ئەلکترونیکى" وەسف دەکات (جامعە شبکەاى، ێ.543-552 ،نشر گرح نو).

[8]  : Vision Tragique" بناغەى ئەندێشەى تراژیک پرسى گەوهەر و ماناى ژیانە... بەدرێژایى مێژوو هەموو شێوازەکانى ئەم ئەندێشەیە خاڵێکى هاوبەشیان هەبووە: هەموویان پیشاندەرى قەیرانێکى قووڵن کە لە نێوان مرۆڤ و جیهانى کۆمەڵایەتى و فکرى ئەودا هەبووە... ئەندێشەى تراژیک دەربڕى بنەڕەتیترین خولیا و سەودا و دڵەخورپەکانى مرۆڤە. هێماى هەوڵێکى سەخڵەت و سیزیف ئاسایە کە دەیەوێ ژیانى رێژەیى و کاتى پڕمانا بکات، مەرگ ئەم خەسڵەتە رێژەییە دەسەلمێنێ. مەرگ بۆ ئەندێشەى تراژیک راستیەکى دەروونگەوهەرییە کە لە هەموو دیاردە و رووداوێکدا نیشانەیەک لەو بەدیدەکرێ.. تراژدى پۆئەنێکە بۆ کەڵەپیاوان. خەڵکانى ئاسایى کە لە بازنەى رق و قین و خۆشى و ناخۆشییە کاتییەکاندا گیرۆدەن، لە جیهانى تراژیکدا جێگەیان نابێـتەوە. لە ئەندێشەى تراژیکدا ئەو رەنج و ئازارەى کە جیهانى بێهوودە و بێمانا بەسەر مرۆڤدا دەیسەپێنێ، دەبێتە هۆکارێکى داهێنەر کە مرۆڤ بە یارمەتى ئەو لە پلەى چەرمەسەرى و زەبونى هەڵدەچێت و بەها رێژییەکان و ئاشتى لەگەڵ جیهان رەتدەکاتەوە و بە پلەیەک دەگات کە یەکسانى و هەقیقەتى رەها بخوازێ.(ل. گوڵدمەن)

تراژێدى لەگەل ناکۆکییەکى پڕکێشەدا تێکەڵ بووە: مرۆڤى تراژیک دەزانێ کە ئەم جیهانە شوێنى چەسپاندنى بەها رەسەن و ئینسانییەکان نیە، بەڵام بەمەیشەوە، لەم جیهانە دڵ ناکەنێ، لەم جیهانەدا دەژى بەڵام ئەوەندەش دڵى پێ نابەستێ... لە روانگەى تراژیکدا مرۆڤ لە یەک کاتدا خودا و بەندە و، پەرى و حەیوانە... شێوازى سۆفى تەسلیم بوونە، بەڵام رێبازى مرۆڤى تراژیک هەوڵ و خەبات و تێکۆشانە. (گ. لوکاچ)

[9]  http://www.marxists.org/archive/lukacs/works/history

* بۆ سەرەتا و بۆ ئاشنا بوونەوە لەگەڵ دنیاى فکرى فەلسەفى لوکاچ بروانە بۆ: دوو کتێبى"فەلسەفە، مێتۆد، کۆمەڵناسى ئەدەبیات" و "قوتابخانەى بوداپێست" لە زنجیرەى بڵاوکراوەکانى چاپخانەى شڤان. سلێمانى 2007.