|
باختین:
دیالۆگ، خەندە، ئازادى
هادی موحهمهدی
کردوویه به کوردی
یاداشتى وەرگێڕ
بۆ نەتەوەیەک کە تازە خەریکە دیموکراسى و فرەچەشنى
(پلۆرالیزم) ئەزموون دەکا و داب و نەریت و
کولتورەکەى بە ئایین و ئەفسوون و پڕوپووچ سیخناخ
کراوە، بۆ جڤاتێک کە بڕواى بە چارەنووسى حەتمى
هەیە و پێى وایە هەر شتێ کە روودەدات پێشتر لە
لەوحى ئەزەلى دا نووسراوە و هیچ شتێ بە ویستى ئەم
ناگۆڕێت. بۆ کولتورێک کە پێى وایە یەزدانێک هەیە
کە لە خشەى مێلورە ئاگادارە و تەنانەت هیچ گەڵایەک
بە بێ ئیرادەى ئەو هەڵناوەرێت، بۆ حیزبێکى سیاسى
کوردى کە خۆى بە چەپ و پێشکەوتنخواز دەزانێ و
ساڵەهایە حیزب و لایەنەکانى تر بە دواکەوتوو و
کۆنەپەرست ناودەنێ، کەچى بەهۆى تاکدەنگى و
پاوانخوازى پێکهاتەیى بەردەوام لەت لەت دەبێ و
هاوڕێیانى پێشووى خۆى بە دوژمن و خاین دەزانێ،
بەگشتى بۆ هەموو کولتورێکى تاکدەنگى و دوگم و
تۆتالیتێر، خوێندنەوە و ناسینى چەمک و بنەماکانى
میخایل باختین دەرفەتێکى دەگمەن و بێهاوتایە.
باختین گرنگترین بیرمەندى رووسى و گەورەترین
تیۆریسازى ئەدەبیاتى چەرخى بیستەم، بۆ خەبات و
زاڵبوون لەئاست فەرهەنگى کۆن و دەسەڵاتى تاکدەنگى
و تۆتالیتێرى ستالینى، چەندین چەمکى وەک دیالۆگ،
کەڕنەڤاڵ، دووچەشنى (ambivalence)،
خەندەى رابلێى و فرەدەنگى داستایوڤسکى وەردەگرێ و
لایەنى قووڵى تیۆریکیان پێدەخشى و بەشێوەى هێمایى
بارودۆخى سەردەمى ستالین دەنرخێنێ.
خەندە: چەمکى خەندەى باختین نە تەنیا مرۆڤ لە ئاست
ترس و سامى ئایینى و ترس لە هێزە سروشتییەکان
رزگار دەکات، بەڵکوو بەر لە هەر شتێ سەرکەوتن
لەئاست ترسى مەعنەوى و ئەخلاقی کە وشیارى مرۆڤى
یەخسیر، زەبوون و تاریک کردووە، یانى ترس لە هەموو
شتێکى پیرۆز و قاچاخ و تابو، ترس لە دەسەڵاتى
خودایى و ئینسانى، ترس لە مەرگ و سزادان و رەنج و
ئازارەکانى جەهەنەم و هەموو ئەو شتانەى کە لە دنیا
سامناکترن، هەموار دەکات. خەندە بە زاڵبوون لەئاست
ئەم ترسانە، بیرى مرۆڤ رۆشن دەکاتەوە و دەرگاى
دنیایەکى تازەى بەڕوودا دەکاتەوە. پاش ئەو
تیشکانەى کە چەمکى خەندەى چاخى نێوەڕاست هاویشتى و
فکرى مرۆڤى رۆشن کردەوە، جۆرێک هەقیقەتى جیاواز و
ناڕەسمى لەمەڕ ئینسان و جیهان پێکهات کە زەمینەى
وشیاربوونەوەى چاخى رنێسانسى رەخساند.
بە وتەى باختین، خەندەى چاخى نێوەڕاست هەستێکى
دەروونى، تاکى و بایۆلۆژیکى نییە، بەڵکوو هەستێکى
کۆمەڵایەتى و گشتگیرە. مرۆڤ درێژەى ژیان لە شوێنە
گشتییەکان، لە تێکەڵبوون لەگەڵ جەماوەرى بەشدارى
نێو کەڕنەڤاڵ دا هەست پێدەکا و لە وێدا جەستەى
لەگەڵ هەموو جەستەکان (چ گەنج، چ پیر، چ هەژار و چ
دارا) پێوەندى دەگرێ، خۆى بە ئەندامێک لەو
جەماوەرە دەزانێ کە لە هەڕەتى جۆش و خرۆش و گەشە
دایە. هەر بەمهۆیە خەندەى کەڕنەڤاڵى جەماوەرى نە
هەر لەئاست ترسى مەرگ، دنیاى پاش مەرگ و، شتە
پیرۆزەکان زاڵ دەبێ، بەڵکوو لەئاست هەموو هێزە
دنیاییەکان، دەسەڵاتداران و چەوسێنەران زاڵ دەبێ.
خەندەى چاخى نێوەڕاست کە لەئاست رەمز و رازى دنیا
و دەسەڵات سەردەکەوێ، هەقیقەتى دنیا و دەسەڵات
بوێرانە دەردەخات و لەئاست درۆ، دووڕوویى و
ماستاوچیەتی خەبات دەکات. هەقیقەتى خەندە، دەسەڵات
زەبوون دەکا و و هاوکات لەگەڵ جنێو و بآحورمەتى بە
تەنز و گاڵتە دەینرخێنێ.
خەندە نە تەنیا لە سانسۆرى دەرەکى رزگارمان
دەکات، بەڵکوو پێش هەموو شتێک لە سانسۆرى بەرینى
دەروونى رزگارمان دەکات. خەندە بنەما مادى و
جەستەییەکان زیندوو و ئاشکرا دەکات. چاومان لەئاست
شتە تازەکان و داهاتوو دەکاتەوە. بەمجۆرە نە تەنیا
هەقیقەتى جەماوەرى دژەفیوداڵى بەیان دەکا بەڵکوو
لە دەرک و ناسینى سیستمە سەرەڕۆکان دا یارمەتیمان
دەدات... خەندە کەمتر لە هەر شتێکیتر دەبێتە هۆى
سەرکوت و گەمژەیى جەماوەر. هەرگیز کەسێک
نەیتوانیوە خەندە بەتەواوى رەسمى بکاتەوە. خەندە
بەردەوام چەکى ئازادى بووە و لە دەستى جەماوەردا
بووە.
خەندەى راستین، دووچەشنى و گشتگیر، لەحنى جدى رەت
ناکاتەوە، بەڵکوو پاڵاوتەى دەکا و ساغى دەکاتەوە.
خەندە لەحنى جدى لە دۆگماتیزم، روانینى یەکلایەنە،
بەستوویى، دەمارگرژى، ترس و تۆقاندن، ئامۆژگارى،
سادەئەندێشى، خەیاڵات و گەمژەیى دەپاڵێوێ. خەندە
لەحنى جدى لە بەستوویى و دابڕان دەرباز دەکا و
دیسان گشتێتى دووچەشنى دەخولقێنێ. هەموو ئەو
خاڵانەى باسکران، چەند رۆڵێکى گشتى خەندە لە رەوتى
ئاڵوگۆڕى مێژوویى فەرهەنگ و ئەدەبیات دا پیشان
ئەدەن.
دووچەشنى (دوو ویستى) و کەڕنەڤاڵ: باختین لە
تۆژینەوەى خەندەى کەڕنەڤاڵی دا رۆڵى رەخنەگرانەى
جێژنى جەماوەر راڤەدەکات کە لە خۆشیان رەخنەدەگرن
و سروشتى رێژەیى و کاتى دام و دەزگاى دەسەڵاتدار
ئاشکرا دەکەن. کەڕنەڤاڵ لە زەمینەیەکى پڕاوپڕ لە
دووچەشنى و بێرێزى لەئاست شتە پیرۆزەکان دا، نزم و
واڵا، پیرۆز و ناپیرۆز، ژیان و مەرگ، شا و شێت
پێکەوە پێوەند دەدا و بەمجۆرە رەهابوون و
هەتاهەتایى بوونى بەها رەسمییەکان رەت دەکاتەوە.
تاقە بەهاى مەبەستى کەڕنەڤاڵ، دووچەشنى یە: یانى
کۆى دوو بەهاى دژواز (ئانتاگونیستى).
باختین زۆرجار دەڵێ لە درێژەى جێژن دا خەڵک بە
خۆیان پێدەکەنن و پێگە و روانگەى خۆیان بە جدى
نازانن. کەڕنەڤاڵ هەموو شتێ رێژەیى دەکاتەوە،
تەنانەت خەسڵەتى رەهاى مەرگ بە پەیدابوونى
پیرەژنێکى ئاوس رەت دەکرێتەوە. بەمجۆرە مەرگ لەگەڵ
ژیان، کۆتایى لەگەڵ بەردەوامى و، فاکتى "پیرۆز"
لەگەڵ رەگەزى "ناپیرۆز" پێوەند دەدرێت.
دووچەشنى کەڕنەڤاڵى هیچ بەهایەکى رەها قەبوڵ
ناکات. فەرهەنگى رەسمى بۆ پاساودانى دەسەڵاتى
چینایەتى خۆى دیاردەکان لە یەکتر جیادەکاتەوە،
بەڵام دووچەشنى کەڕنەڤاڵى دیاردەکان تێکەڵ دەکا و
بەمجۆرە هەموو بەهاکان رێژەیى دەکاتەوە: روخسارێکى
دوودەنگى و دووزمانى کە جنێو و ستایشەکان ئاوێتە
دەکات، تێدەکۆشى تا ساتى گۆڕان لە کۆنەوە بەرەو
نوێ و لە مەرگەوە بۆ ژیان دەرک بکات. ئەم روخسارە
لە یەک کاتدا هەم تاج دەبەخشێ هەم تاج
دەستێنیتەوە. لە درێژەى گەشەى کۆمەڵگەى چینایەتى
دا ئەم جیهانبینییە تەنیا لە کولتوورى ناڕەسمى دا
توانیویە خۆدەربخات، چونکە لە فەرهەنگى چینى زاڵدا
کە جنێوەکان و ستایشەکان بەتەواوى لێک جیاواز و
نەگۆڕ بوون، هیچ جێگایەکى نەبووە.
فرەدەنگى:
بنەماى هاوبەشى فرەدەنگى دیالۆگە. گیاندار یان شتى
دووچەشنى(کە هەڵگرى چەند لایەنى دژوازە) چەند
بیرێکى ناکۆک دێنێتە ئاراوە کە لەگەڵ یەکتر
ململانێ دەکەن و رەنگە دیالۆگیش بکەن. چەمکى
فرەدەنگى، وردە فەرهەنگى جەماوەرى وەردەگرێ و
هەرسى دەکات. هاوکات لەگەڵ کۆى بەها ناکۆکەکانى
کەڕنەڤالڕ، زۆر وتە و بەهاى ئانتاگونیستى تێکەڵاو
دەبن کە لەگەل یەکتر ململانێ دەکەن و پێکهاتەیەکى
کراوە و فرەدەنگى دەخولقێنن کە نموونەى
بەرجەستەیان لە رۆمانەکانى داستایۆڤسکى دایە.
چەمکى سەرەکى کتێبەکەى باختین لەمەڕ
داستایۆڤسکى "فرەدەنگى" یان "پۆلیفۆنى/polyphony"یە.
ئەم چەمکە لە مۆسیقادا بەکاردەبرێ. ملۆدى بە خەتى
ئاسۆیى حساب دەکرێ و هارمۆنى بە خەتى ئەستونى.
کاتێ کە ملۆدییەک بە سادەترین شێوە دەخوێنرآ یان
دەژەنرێ (وەک گۆرانییەکى لوکاڵى، یان گۆرانى چاخى
نێوەڕاست) خەتى ئاسۆیى زاڵە. لەم کاتەدا چەمکى
تاکدەنگى یان (مۆنۆفۆنى/monophony)
بەکاردەبەین. بەڵام کاتێ کە ئەم ملۆدییە لەگەل
دەنگى مرۆڤێکیتر یان ئاوازى سازێکیتر تێکەلڕ
دەکرێ، لەراستیدا تێکەڵاوێک لە دوو هەوێنى
موسێقامان هەیە کە هاودەنگى یان "هۆمۆفۆنى/homophony"
پێدەڵێن. هەندآ جار ملۆدییەک لە تێکەڵکردنى چەندین
ملۆدى جیاواز دەخولقآ و هەوێنى سەرەکى پارچە
موسیقایەک پێکدێ. لەم کاتەدا چەمکى مۆسیقاى
فرەدەنگى (پۆلیفۆنیک) بەکار دەبەین. لە مۆسیقى
فرەدەنگى دا چەندین ملۆدى هاوکات دەژەنرێن و
تێکەلڕ دەکرێن تا دوا ئاواز بخولقێ. بەڕاى باختین
لە رۆمانەکانى داستایۆڤسکى دا هەر کام لە کەسەکان
وەک ملۆدییەکن و پێکەوە دواگۆرانى دەخولقێنن. بە
وتەیەکیتر کەسەکان دەبنە هۆى گەشە و پشکووتنى
یەکتر و یەکتر تەواو دەکەن. بەڵام لە رۆمانى
تاکدەنگى (رۆمانەکانى تۆلستۆى)دا تەنیا دەنگى راوى
(یان نووسەر) دەبیسین، دەنگێکى ئیزۆلە و دابڕاو کە
لە سەروى هەموو دەنگەکان دەوەستآ و سەروەرى خۆى
دەسەپێنآ. لەم ژانرەدا ئەگەرچى دیالۆگى کەسەکان
دەبیسرێن، بەڵام سەرئەنجام تاکدەنگى نووسەر بەسەر
هەموو دەنگەکان دا زاڵ دەبێ. بەڵام لە رۆمانى
فرەدەنگى دا پێوەندى نێوان پرسۆناژەکان بەهۆى
پێوەندى نووسەر لەگەل ئەوان پێناسە دەکرێت. نووسەر
لە سەنتەردا دەوەستآ و بە"دڵفراوانى" لەگەلڕ
کەسەکان بەرەوڕوو دەبێ. لەم کاتەدا نووسەر وەک
چەندین مرۆڤ دەور دەبینآ. لە رۆمانى فرەدەنگى دا
دیالۆگ توخمى سەرەکى پێکدێنآ. سەرەتا دیالۆگى
نێوان نووسەر و پرسۆناژەکان، دواتر دیالۆگى نێوان
کەسەکان. باختین ئەم تایبەتمەندییەى رۆمانەکانى
داستایۆفسکى بە لۆژیکى دیالۆگ ناودێر دەکات.
دەکرێ رۆمانى فرەدەنگى بە چەشنێک دەقى
بێسەنتەر بزانین، چونکە هیچکام لە گوتارەکان
ناتوانن زمان "قۆرخ" بکەن. تەنانەت وتەکانى
نووسەریش لەنێو پێکهاتەى دیالۆگى دا درێژەى دەبێ و
تووشى ناکۆکى و دژایەتی دەبێت. زۆرجار چەندین
قارەمانى جیاواز رەخنە لە وتەکانى چیرۆکبێژ (راوى)
دەگرن، تووشى ناکۆکى دەکەن و دەیگۆڕن. هەروەها
وتەکانى خۆشیان گیرۆدەى فرەدەنگى دەبێت.
یەکێکى تر لە ئەندێشەکانى تیۆرى فرەدەنگى،
چەمکى ئەویدى بوونى منە. من ناتوانم بە تەنیایى
گشتێتى خۆم دەربخەم، ئەویدى و دەنگى ئەو بۆ
دەرخستنى من پێویستە. من خۆم ناتوانم خۆم ببینم و
راڤەبکەم.
هەموو ئەم چەمکانەى باختین سروشت و گەوهەرى
واقعى کۆمەڵگە و کولتورى مرۆڤایەتى بەشێوەى قووڵ و
دیالکتیکى دەردەخەن و ئاسۆى گۆڕانى کۆمەڵگە لە
پێکهاتەى تاکدەنگى و دیکتاتۆرییەوە بۆ پێکهاتەى
دیموکراسى و فرەدەنگى ئاراستە دەکەن. بێگومان
فەرهەنگى کوردى کە وەک هەموو کولتورێکى لەمێژینەى
رۆژهەڵاتى نێوەڕاست، کولتورێکى داخراو و
تاکدەنگییە و چەمکى خەندە و فرەدەنگى و دیالۆگ
ناناسآ، ئاشنایى لەگەلڕ روانگە و جیهانبینى باختین
دەرفەتى بوژانەوە و دنیایەکى هەراوى بەڕوودا
دەکاتەوە.
دەسەڵاتى سەرمایەدارى کولتور دەژاکێنى و بنەما
بەرز و ئینسانییەکان دەمرێنێ. کاتێ کولتور بمرێ
ئەى مرۆڤى دەردەدار بە چى هیوادار بێ و بە کام
ئامێر و دەرفەت رێگاى خەبات هەموار بکات. لە
سەرەتاى سەدەى بیست و یەکەم دا کە دەسەڵاتى دزێو و
جیهانداگرى بورژوازى کۆمەڵگەى مرۆڤى تووشى
لەخۆنامویى (ئلیناسیۆن) و شتئاسایى (رفیکاسیۆن)
کردووە و هەموو بەهایەکى بەرز و ئینسانى مراندووە،
بە دڵنیاییەوە ناسینى دنیاى فکرى باختین،
تیۆریسازى کولتور و سیستمى گروتێسک دەتوانێ هیوا و
هۆمیدمان پێببەخشێ و بە ژیان و تێکۆشان گەشبینمان
بکات. ئاخر لە سیستمى گروتێسکى باختین دا ژیانى
گیایى، حەیوانى، ئینسانى و پێوەندییە کولتورى و
کۆمەڵایەتییەکان لە جیهان و گەردوون دا یەکەیەکى
تۆکمە و رێژەیى پێکدێنن کە بەردەوام لە گەشە و
ئاڵوگۆڕ دان. فۆرمى گروتێسکى کەڕنەڤاڵى، بوێرى
داهێنان دەبزوێنى، کۆبوونەوەى توخمە دژوازەکان و
نزیکبوونەوە لە شتە دوورەکان هەموار دەکات،
دەرفەتى رزگارى لە روانگەى زاڵ لەمەڕ جیهان، لە
هەر کونتراکتێ، لە هەقیقەتى زاڵ و لە هەموو شتێکى
گەندەل و رزیو و گشتى، هەموار دەکا و سەرئەنجام
وەها دەرفەتێک دەڕەخسێنێ کە بە روانگەیەکى تازە
سەیرى جیهان بکەین. چەمکى گروتێسکى باختین پێمان
دەڵآ: هەموو شتێ رێژەییە و مرۆڤ دەتوانێ هەموو
پێکهاتەکان (چ سیاسى، چ ئابوورى و چ کۆمەڵایەتى)
بگۆڕێ و بڕۆخینێ و پێکهاتەیەکى تازە و گونجاو
بخولقێنآ.
* * *
لە وەرگێڕان و ئامادەکردنى ئەم کتێبەدا بێجگە
لە کتێبى "سوداى مکالمە(خولیای دیالۆگ و.ک)،
خەندە، ئازادى" سێ بابەتى دیکەمان لە کتێبى
"درامدى بر جامعەشناسى ادبیات "(پێشهکییهک
لهسهر کۆمهڵناسی له وێژهدا – و.ک)
وەرگرتووە، تا جێگایەک کە من ئاگادار بم تا ئێستا
بێجگە لەم دوو سەرچاوە هیچ بەرهەمێکى دیکەى باختین
نەکراوەتە فارسى.
لە کاتێک دا کە ئەم کتێبە هەموو کارى مۆنتاژ و
دیزاینى تەواو بووبوو و خەریک بوو دەبرا بۆ
چاپخانە، لەپڕ وەرگێڕانێکى دیکەى بە قەڵەمى کاک
بەختیار سەجادى هاتە بازاڕ. ئەوە کە لە هەر کتێبێک
چەند وەرگێڕانیک هەبێت، بەتایبەت بەرهەمى گرنگى
فەلسەفى و تیۆریک، لە خۆیدا کارێکى باشە و دەبێ بە
هێماى گەشەى کولتوور و بە دیاردەیەکى پیرۆزى
بزانین. بەڵام سەرەڕاى ئەم شتانە و سەرەڕاى مێتۆدى
وەرگێڕانەکان، دەبێ ئاماژە بەوە بکەین کە شەش
بابەتى ئەم کتێبە لە کتێبەکەى بەختیار سەجادى دا
نین کە چوار بابەتیان (پێناسەى پویندە لەمەڕ
ئەندێشە باختین، فرانسوا رابلێ و مێژووى خەندە،
خەندە کەڕنەڤاڵ رۆمانى فرەدەنگى، داستایۆفسکى...)
ئێجگار گرنگ و پڕبایەخن و دنیاى هەراوى ئەدەب و
ئەندێشەى باختین باشتر بە خوێنەرى کورد دەناسێنن.
هادى محەمەدى، سلێمانى، هاوینى 2008
پێشباس
حمالان پوچى مرزهاى تحمل را شکستند.
تکبیر برادران!
همسرایان وحدت با حنجرەهاى بى اعتقادى
حماسەهاى ایمان خواندند.
تکبیر برادران!
کودکان شکوفە افسانەى دوزخ را تجربە کردند.
تکبیر برادران!
ما با نگاە ناباور فاجعە را تاب اوردیم
هیچ کس برادر خطابمان نکرد
و بە تشجیع ما تکبیرى برنیاورد
تنهایى را
و خاموشى را تاب اوردیم
و همچنان در اعماق خاکستر مى تپیم.
1
شاملو، "مدایح بى صلە"، ڵا 81
ئەم کتێبە لە دوو بەشى سەرەکى پێکهاتووە. لە بەشى
یەکەمدا سەرەڕاى سەرنجێک لە ژیان و بەرهەمەکانى
باختین، روانگەى چەند کەس لە بیرمەندانى جیهانمان
لەمەڕ باختین هێناوە. لە بژاردنى بابەتەکانى ئەم
بیرمەندانەدا بێجگە لە گرنگى خودى ئەوان، زیاتر
روانگەى ئەوانمان لەمەڕ لایەنە جۆراوجۆرەکانى
ژیانى فکرى باختین مەبەست بووە. بابەتەکانى ئەم
بیرمەندانە کە روانگە و پسپۆڕى جیاوازیان هەیە
پانتایى و قوڵایى ئەندێشەى باختین دەردەخات.
هەمەلایەنەترین کتێب کە تا ئێستا لەمەڕ باختین
نووسراوە، کتێبى ــ لۆژیکى دیالۆگ ــ ى تۆدۆرۆڤـە،
پێشەکى و دوو بەشى ئەم کتێبەمان لە بەشى یەکەم دا
هێناوە.
رومەن یاکوبسۆن سەرەتایەکى بۆ کتێبى مارکسیزم
و فەلسەفەى زمان نووسیوە کە لەم کتێبەدا
هێناومانە. یاکوبسۆن لەم وتارەدا باسى گرنگیى
ئەندێشەکانى باختین لە بوارى رەخنە و تیۆرى ئەدەبى
دا دەکا و لە دوو بواردا ئەندێشەى باختین بە
پێشەنگ دەزانێ: زمانناسى کۆمەڵایەتى و نیشانەناسى.
یاکوبسۆن هەروەها لەسەر مێتۆدى باختین جەخت دەکات
کە سەرچاوەى ئەو هەموو بیرقووڵی و داهێنانە بووە.
یاکوبسۆن ئەم مێتۆدە بە"مێتۆدى زانستى شیاوى
توێژەران" ناودێر دەکات: هیچ شتێک لە روانگەى
باختین دا کۆتایى نەهاتووە، هەر پرسێک بە کراوەیی
دمێنێتەوە و ئاماژە بە رێگەچارەى حەتمى ناکرێت.
ژولیا کریستڤا رەخنەگر و بیرمەندى بەناوبانگى
فەرانسى، یەکەم کەس کە باختینى بە خەڵکى فەرانسا
ناساندووە، ئەو بە دامەزرێنەرى پۆست فۆرماڵیزم
دەزانێ و بە ئاراستەکردنى سآ روانگەى رەخنەگرانە
لەمەڕ فۆرماڵیزم، جێگاى شیاوى باختین لە رەوتى
ئاڵوگۆڕى تیۆریک و ڕەخنەى ئەدەبى دا دیارى دەکات.
کریستڤا رەخنەکانى باختین لەمەڕ فۆرماڵیزمى روسى
بە پێشەنگى بزاڤى نیشانەناسى هاوچەرخ دەزانێ.
خاڵێکى هەرە گرنگ کە شیاوى باس و شیکاریى
هەمەلایەنەیە، ئەوەیە کە کریستڤا ئایدیۆلۆژى
نیوکانتی بە بنەماى چەمکى "ئەدەبیبوون" ى
فۆرماڵیستەکان دەزانێ و فۆرماڵیزم لەگەڵ
پۆزەتیڤیزم پێوەند دەدات. رەنگە لە درێژە و
قووڵکردنەوەى ئەم باسەدا و روونکردنەوەى بنەماى
فەلسەفەى کۆمەڵناسى ساویلکانەدا بتوانین چەندین
خاڵى گرنگ لەمەڕ پێوەندى رەوتە فەلسەفییەکان و
رەخنەى ئەدەبى رۆشن بکەینەوە.
لوسیەن گوڵدمەن بیرمەندى فەرانسى بە ڕەچەڵەک
رۆمانیایى کە گەورەترین پسپۆڕى کۆمەڵناسى
ئەدەبیاتە لە چەرخى بیستەم دا، لە کۆتایى ژیانى
پڕسەمەرى خۆیدا و لە وتارى بەناوبانگى کۆمەڵناسى
ئەدەبیات: جێگا و پرسەکانى مێتۆد دا چەند خاڵێک
لەمەڕ باختین ئاراستە دەکات. ئەڵبەت گوڵدمەن لەم
بابەتەدا لە وتارەکانى ژولیا کریستڤا کەڵک
وەردەگرى. گرنگى بابەتەکەى گوڵدمەن زیاتر
دەگەڕێتەوە بۆ پانتایى کۆمەڵناسى ئەدەبیات و
توێژەرانى ئەم بوارە دەتوانن بە بەراوردکردنى
روانگەکانى باختین و گوڵدمەن، کومەڵناسى ئەدەبیات
بەرینتر و دەوڵەمەندتر بکەن.
ژان ـــ ئێڤ تادیە بیرمەند و رەخنەگرى
هاوچەرخى فەرانسى رۆڵى باختین لە بوارى کومەڵناسى
ئەدەبیات دا لێکدەداتەوە و پێوەندى ئەندێشەى
باختین لەگەڵ روانگەى لوکاچ و گوڵدمەن شیدەکاتەوە.
باختینیش وەک لوکاچ و گوڵدمەن پێوەندى نێوان
پێکهاتەى ئابوورى کۆمەڵایەتى و هونەر و ئەدەبیات
بە راستەوخۆ نابینێ و بەردەوام لەسەر چەندین
نێوەنجى جیاواز پێدادەگرێت کە لەم پێوەندییە
ئاڵۆزەدا رۆڵ دەگێڕن. ئەو نێوەنجییە سەرەکییە کە
لوکاچ و گوڵدمەن گەڵاڵەیان کردووە، چەمکى
جیهانبینى چین و گرووپە کۆمەڵایەتیەکانە، بەڵام
باختین نێوەنجى فەرهەنگ (کولتوور) بە چەمکى
جیهانبینى زیاد دەکات. خوێنەرانى هۆگر بۆ ئاشنایى
زیاتر لەگەلڕ روانگەى باختین دەتوانن وتارى
پێوەندى ژێرخان و سەرخانەکان لە بەشى دوهەمى ئەم
کتێبەدا بخوێننەوە.
وتارى بژاردە بنەماییەکانى باختین گرنگترین
بەشى کتێبى لۆژیکى دیالۆگـە و بۆ ئاشنایى لەگەڵ
ئەندێشەى باختین سەرەتایەکى باشە.
لە بەشى دوهەمى ئەم کتێبەدا کە بۆ گوڵبژێرێک
لە نووسراوەکانى باختین تەرخان کراوە، هەوڵمانداوە
بژاردەیەک لە گرنگترین بەرهەمەکانى باختین ئاراستە
بکەین. بەڵام زۆر رۆشنە کە ناساندنى هەمەلایەنەى
ئەندێشەى باختین لەم چەند لاپەڕەدا ناگۆنجێ و ئەم
کتێبە تەنیا دەتوانێ سەرەتاى ئاشناییەکى کورت بێت
لەگەڵ ژیان و بەرهەمەکانى باختین و پێشەکییەک بێت
کە ناساندنى رۆڵى گرنگ و بآهاوتایى ئەندێشەى
باختین لە چەرخى بیستەم دا هەموار بکات.
لەمەڕ گرنگى ناساندنى ئەندێشەى باختین دەبێ
بڵێین بێگومان ئەو وردبینترین و بیرتیژترین و
دڵگرترین سیماى فەرهەنگى ئەوروپا لە چەرخى بیستەم
دایە، ئێمەش کە دواساڵەکانى ئەم چەرخە پڕئاشووبە
تێپەڕدەکەین دەبآ لە ئەندێشەى گەورە پیاوانى ئەم
سەدەیە بەهرە بین. بەڵام رەنگە گرنگترین هۆکارى
گیرایى ژیان و بەرهەمەکانى باختین بۆ وەرگێڕ لە سآ
چەمکى مێتۆد، روانگە و ئاکارى ئەودا کورت بێتەوە.
لەم سێ بوارەدا باختین گەلێ دەرس و ئەزموونى
پڕبایەخى هەیە کە لێرەدا بەکورتى ئاماژە بە
گرنگترینیان دەکەین.
باختین لە بوارى مێتۆددا، شێوازێکى ئێجگار
دیالکتیکى هەیە و بەرهەمەکانى ئەو تاقە کارى
فەلسەفى رەسەنە کە پاش شوڕشى ئۆکتۆبر لە روسیا
نووسراوە. ئەندێشەى ئەو کە بەرهەمى قووڵئەندێشى
میتۆدۆلۆژیکە لەمەڕ زانستى ئینسانى بەگشتى و
زانستى زمان بەتایبەتى، لە بزاڤى گشتى فەلسەفى
ئەوروپادا جێگیر دەبێت. ئەو هەر لە یەکەم
بەرهەمەکانى دا تیدەکۆشێ دەسکەوتە تازەکانى زانستى
ئینسانى لەژێر تیشکى تۆژینەوەى دیالکتیکى دا کە لە
هەر جۆرە دۆگماتیزمێک بەدوورە، شیکاتەوە،
روانگەیەک کە سوژە و ئوبژە لە زانستى ئینسانى دا
لێک جیاناکاتەوە. هەر وەها جیایى داوەرى بابەتى لە
داوەرى بەهایى قەبووڵ ناکاو لە هەر چەشنە
پۆزەتیڤیزمێک بە دوورە.
لە بوارى جیهانبینی دا باختین مرۆڤێکى
هەمەلایەنەیە، هۆگرى تۆژینەوەیە، خاوەن فەرهەنگى
زانستییە و "ناپسپوڕ"ێکى راستەقینەیە، وەک دەزانین
هەر لەنێو ئەم کەسانە دایە کە باشترین پسپۆڕەکان
هەڵدەکەون. پێکهاتەى روانگەکانى باختین پشتخانێکى
فەلسەفى و مێتودۆلۆژیکى تۆکمەى هەیە و پیشان دەدات
کە بۆ کارى جدى لە بوارى جوانیناسى و تیۆرى و
رەخنەى ئەدەبى دا، دەرک و روانگەى فەلسەفى زۆر
پێویستە. جوانیناسى و رەخنە و تیۆرى ئەدەبى،
لەگەلڕ فەلسەفە پێوەندییەکى قووڵیان هەیە و بە بآ
فەلسەفە ئەوەندە کارساز نابن. ئەوەى روانگەى
باختین قوولڕ و دڵگر دەکات کۆنکرێت بوونى
ڕوانگەکانى ئەوە. لە بەرهەمەکانى ئەودا زمانناسى،
جوانیناسى و نیشانەناسى لەگەڵ رەخنەى ئەدەبى و
رەفتارى کومەڵایەتى تێکەڵ دەکرێن. هەروەها باختین
تێدەکۆشى لەسەر جیایى مکانیکى نێوان فۆرم و
نێوەرۆک و سوژە و ئوبژە زال ببێت. لە بەرهەمەکانى
ئەودا، ئازادئەندێشى فەلسەفى لەگەلڕ ئازادیخوازى
سیاسى ــ کۆمەڵایەتى و هونەری تێکەلڕ دەکرێ. هەر
بەمهۆیە گەڕانەوە بۆ نێو بەرهەمەکانى باختین تەنیا
قاڵبى تیۆرى ئەدەبی ناگرێتەوە بەڵکوو چەندین
رەهەندى فەلسەفە و زانستى ئینسانیش دەگرێتەوە،
ئاخر باختین بیرمەندێکى هەمەلایەنەیە و سەر
دەکێشێتە هەموو سووچ و قوژبنەکانى زانستى ئینسانى.
پانتاى مێتۆدولۆژیکى روانگەى باختین ئێجگار بەرینە
و دەگاتە تیۆرى نیشانەکان، بەجۆرێک کە ئەم کارە
ئەو دەکاتە پێشەنگى نیشانەناسى هاوچەرخ و
پێشاندەرى دڵگرترین هەوڵە کە بۆ پێکهێنانى بۆتیقاى
کۆمەڵناسانە لە چوارچێوى زانستى گشتى
ئایدیۆلۆژییەکان دا ئەنجام دراوە.
روانگە و جیهانبینى باختین پێکهاتەیەکى
دیالکتیکى و فرەڕەهەندى هەیە: لەئاست تاکبێژى،
دیالۆگ دادەنێ، لەئاست تاکچەشنى، فرەچەشنى، لەئاست
تاکدەنگى، فرەدەنگى، لەئاست وشیارى و هەقیقەتى
تاکدەنگى و تاکچەشنى، وشیارى و هەقیقەتى فرەدەنگى
و فرەچەشنى دادەنێ، لەئاست فەرهەنگى رەسمى دۆگم و
وشک و تازیەبار، فەرهەنگ و جێژنى جەماوەرى و خەندە
و تەنز و تەشەر دادەنێ. رەنگە بکرآ ناوەرۆکى
ڕوانگەى باختین بەوجۆرەى کە خۆى لە پێناسەکردنى
ناوەرۆکى رۆمان دا ئاراستەى کردووە، وەک یەک
بزانین: "چیرۆکى رۆمان نێوەرۆکێکى تایبەتى هەیە:
راستییەکانى جیهان گەشندە و گەوهەرى هەستى
بەردەوامە. هێشتا هیچ شتێکى حەتمى لە جیهان دا
رووى نەداوە، دواین گوتار لەمەڕ جیهان هێشتا
نەوتراوە، جیهان ئازاد و کراوەیە و هەموو شتى
بەڕێوەیە و هەروا بەڕێوە دەبێ."
لە بوارى تیۆرى و رەخنەى ئەدەبى دا ئەو لایەنە
لە روانگەى باختین کە ئەمڕۆ بۆ ئێمە گرنگى تایبەتى
هەیە، روانگەى پۆست - فۆرماڵیستى ئەوە. ئاخێزگەى
فکرى باختین فۆرماڵیزمە، بەڵام ئەو تێدەکۆشى پاش
وەرگرتنى لایەنە باشەکانى فۆرماڵیزم لەم روانگەیە
سەرتر بچێ. رەخنەى باختین لە فۆرماڵیزم باشترین
نموونەى رەخنە بە مانای دیالکتیکى و مۆدێڕنى
وشەکەیە. وەها نرخاندن و رەخنەیەک کارێکى سێ
لایەنەیە و بە بۆچوونى هێگل: "وەرگرتن و سڕینەوە و
سەرچوونى هاوکات" مسۆگەر دەکات. باختین لایەنە
باشەکانى فۆرماڵیزم وەردەگرێ، یەکلایەنبینى و
ئاستەنگەکانى دەسڕێتەوە و بەمجۆرە گەشەى پێدەدات و
روانگەیەکى کارساز و داهێنەرانە گەڵاڵە دەکات کە
باشترین ناو بۆ ئەو هەر هەمان "پۆست فۆرماڵیزم"ـە.
رەنگە بکرێ بەکورتى پۆست فۆرماڵیزم ئاوا پێناسە
بکەین: پێوەندى پتەو لە نێوان ئەدەبیبوون و
کۆمەڵایەتیبوونى دەقى ئەدەبى دا. لوکاچى لاویش هەر
ئەم چەمکەى بەجۆرێکیتر لە دێرێکى بەناوبانگ دا
بەیان کردووە: "هۆکارى بەڕاستى کۆمەڵایەتى لە
ئەدەب دا هەر هەمان فۆرمە."باختین لە سەردەمى
خۆیدا لەگەڵ دوو روانگەى ئابستراکت بەرەوڕوویە و
لە هەموو بەرهەمەکانى دا لەئاست ئەم دوو روانگەیە
راوەستاوە: فۆرماڵیزم و کۆمەڵناسى ساویلکانە.
بەڕاى ئەو پێکهاتەى ئایدیۆلۆژییەکان بەشێوەى
دەروونى و زەینى گەوهەرى کۆمەڵناسانەیان هەیە و
زمان و ئەدەب و هونەریش بەشێوەى دەروونى و
گەوهەریى کۆمەڵایەتین. هەر دوو مێتۆدى فۆرماڵیزم و
کۆمەڵناسى ساویلکانە بنەمایەکى هاوبەشیان هەیە:
تێکۆشان بۆ دیتنەوەى گشت لە پاژدا. هەر دوو مێتۆد
پێکهاتەى پاژ کە بە مێتۆدى ئابستراکت لە پێکهاتەى
گشت دەرهاوێژراوە وەک پێکهاتەى خودى گشت پیشان
دەدەن. هەڵەى فۆرماڵیستەکان لەوە دایە کە بۆتیقا
لە زمانناسى دا دەتوێننەوە. ئەگەر لایەنگرانى
ئایدیۆلۆژى لە تۆکمەیى پێکهاتەیى بەرهەمەکە
بآخەبەرن و زیاتر لایەنە دڵخوازەکانى نێوەرۆک زەق
دەکەنەوە، فۆرماڵیستەکانیش لایەنى مانایی بەرینى
هەرکام لە توخمەکانى پێکهاتەى هونەرى لەبەرچاو
ناگرن. ئەوان ئاسۆیەکى مێژوویی - کۆمەڵایەتییان
نییە و تۆژینەوەى ئەدەبیات لە هونەر بەگشتى و لە
ئەنجامدا لە جوانیناسى و سەرئەنجام لە فەلسەفە
جیادەکەنەوە.
دەبێ ئەمەش زیاد بکەین کە پۆست فۆرماڵیزم دوا
وتە نییە، بەڵکوو یەکەم وتەیە لە بوارى جیهانبینى
بەرین و هەمەلایەنەدا بۆ داهێنانى ئەدەبى و
هیوادارین ئەم کتێبە کە دەکرێ بەجۆرێک بە
مانیفێستى پۆست فۆرماڵیزمى بزانین بۆ گەشەپێدان
بەم روانگەیە بەکەڵک بێت.
لەمەڕ ئاکار و رەفتارى باختین، گرنگترین خالڕ
کارى بەردەوام و خۆڕاگرانە، سەرنج نەدان بە شان و
شکۆ و ناو و ناوبانگ و جەخت کردن لەسەر سەربەخۆیى
هونەر و ئەندێشەیە. ئەو "بە سەرسوڕمانەوە" لە ئاست
کارەساتى دەسەڵاتى بروکراتەکان و دیسپۆتیزمى ئەوان
خۆى راگرت، بە ناچارى تەنیایى و خامۆشى هەڵبژارد،
بەڵام لە قوڵایى خوڵەمێشى دۆگماتیزم و تاریکبیریدا
ساتآ لە بزاڤ نەکەوەت. ئەو ناوبانگى شەخسى خۆى
کردە فیداى بڵاوبوونەوەى بەرهەمەکانى و بە ناوى
نهێنى بڵاوى کردنەوە. ئەو کە قاچێکى بڕابوو لە
کتێبێک دا کە لەمەڕ "فرانسوا رابلێ" نووسیویە:
بەوپەڕى شوور شەوقەوە تێکڕاى جەستەى مرۆڤ ستایش
دەکات. بیرمەندێک کە"نەبوونى وڵام" بە گەورەترین
تراژێدى، شوومى و، چارەڕەشى دەزانێ، تووشى
چارەنووسێکى سەیر دەبێ: هەرگیز وڵامێک نابینێتەوە.
رەنگە هەموو " تیۆرى دیالۆگ" بەرهەمى خواستى
تێگەیشتن لە حاڵەتى تاقەت پڕووکێنى "بآوڵامى" بێت.
عنوانى ئەم کتێبەش ئاماژە بە گەوهەرى ژیان و
بەرهەمەکانى باختین دەکات: لە سەردەمى دەسەڵاتى
سەرەڕۆیى ستالین دا، کە لەگەڵ تاکدەنگى، هێژمونى
ئایدیۆلۆژى دۆگم، دژەشادى، وشک و رەسمى و نەبوونى
ئازادى تێکەڵاو بوو، باختین لە بوارى تیۆرى و لە
بەرهەکانى دا سروودى ستایشى دیالۆگ و خەندە و
ئازادى دەچریکێنێ. خەندەى دڵخوازى باختین خۆى بە
تەنیا جۆرێک جیهانبینییە: کە بەشێوەى وشیارانە و
سەرمەستانە دۆخى سەردەم رەتدەکاتەوە و لەسەر
بناغەى شادى و ئازادى و یەکسانى نەزمێکى نوآ دروست
دەکات. ئەم خەندەیە رزگارى بەخشە، دژ بە ستەمە، دژ
بە دۆگماتیزمە، شادى خولقێن و داهێنەرە و بەرەو
داهاتوو دەڕوانێ. باختین لە خەندە و لە جێژنە
جەماوەرییەکان دا، رەتکردنەوەى تێکڕاى سیستمى
کۆمەڵایەتى سەردەم و هەقیقەتى زاڵ دەبینێ،
رەتکردنەوەیەک کە لەگەڵ ئەو شتەى کە لە حاڵى
لەدایکبوون دایە پێوەندییەکى قووڵى هەیە: "پێکەنین
و کەڕنەڤاڵى جەماوەرى هێز و بوێرى داهێنان
دەبەخشێ، لە ڕوانگەى زاڵ لەمەڕ جیهان رزگار دەبێ،
لە داب و نەریت و راستییە باوەکان رزگار دەبێ،
هەموو شتە نزم و رزیوەکان رەتدەکاتەوە و دەرفەتێک
دەڕەخسێنێ کە بە دیدێکى تازەوە سەیرى جیهان بکەین
و تێبگەین کە هەموو شتێک رێژەییە و دەکرآ جیهانێکى
تەواو جیاواز بخولقێنین." بەڕاستى ئەگەر بەوردى
بڕوانین، تێدەگەین کە نیازى مرۆڤ بە وشیارى، شادى
و ئازادى لە ئاو و هەوا و نانى شەو پێویستترە،
چونکە مرۆڤ یان وشیار و شاد و ئازادە، یان لە هەر
حەیوانێک پەستترە. لەم سەردەمە رەش و دژ بە دیالۆگ
و دژ بە خەندە و پڕ لە خەفەقان و نایەکسانییەدا کە
تاکدەنگى و تاریک ئەندێشى و گەندەڵى خۆماڵى و
بیانى گیانى ژاکاوى هەموومانى یەخسیر کردووە، چ
بانگەوازێک شیاوتر و لەبارتر و کارسازترە لە
سەوداى لەمێژینى هەموو ژیانى باختین: دیالۆگ،
خەندە، ئازادى، یەکسانى.
ئێستا دیالۆگ لەگەڵ باختین دەستى پێکردووە،
بەڵام جەخار، پەیکەرى دامەزرێنەرى لۆژیکى دیالۆگ
سەردەمێکە لە تۆى گڵ دا خەوتووە. بەڵام تا کاتێ کە
بیرى ئەو سنوورەکان دەبەزێنێ و جیهانى دەبێتەوە
ئەو زیندووە. بەو هیوایە تێکۆشانى بەرفراوانى مرۆڤ
جیهانێک بخولقێنآ کە ئیتر لەودا دیالۆگ و خەندە و
ئازادى، خەون نەبێت، بەڵکوو راستیەکى زالڕ بآ و
باڵ بەسەر ژیانى تاک و کۆمەڵ دا
بکێشێ.
جهعفهری پوویهندە، هاوینى 1994
1
- مەبەستى ئەم
شێعرەى شاملو حکومەتى ئیسلامى ئێرانە، بۆوەى ئەم
شێعرهى لە ئێران قاچاخە و تەنیا لە دەقێکى چاپى
سوئێددا چاپکراوە، پویندە لە پێشەکى دەقە
فارسیەکەدا تەنیا بەشێکى ئەم شێعرەى هێناوەتەوە.
شیعرەکەش لەو شیعرانەیە کە تەرجمە ناکرێتهوه.
(و.ک)
گهر بۆچوونێکت ههیه ئێره کلیک بکه
تکایه ئیشاره بکهن که پهیامهکهتان لهسهر
کام بابهته
مافی بڵاوکردنهوهی ئهم
بابهته بۆ ههڵوێست پارێزراوه ، به هێنانی ناوی سهرچاوه
کهڵک وهرگرتن لهم بابهته ئازاده
|
