|
ستالین رابهرێکی گهوره ێان دیکتاتۆرێکی سامناک،
جۆابێک به کاک عرفان تارین
فاروقی تهوهکۆلی
بهشی ێهکم
ماهوێک لهوه پێش نوسراوهێیکم له ژێر ناوی:لهیادی
130ساڵرۆژی لهدایکبوونی ستالین رێبهری
ههڵکهوتووی بزووتنهوهی کڕیکاری
له سهر ساێتی بۆ رۆژههلات دی. ئهم نوسراوهێه
هینی کاک عرفان تارینه، که ێهکێک له دهستهێ
نوسهرانی بۆ رۆژههلاته.
کاتێک که ئهو نوسراوهێهم دی وه بیری
ئهحمهدی نژاد و نیونازیستهکان کهوتمهوه که
مرۆڤ کۆژی نازیستهکان دا دهپۆشن ێان ههۆلێانه
که مێژو بهو جۆرهێ که خۆێان پێێان خۆشه
بینوسن ێان بیگۆرن. وادێاره کاک عرفان ههرکهس
که لاێ ئهمریکا و هاوپهێمانانی خۆشهویست
نهبوبێت ێان نهبێت به کهسێکی مهزن دهزانێت.
کۆمونیستهکانی ههندوستانیش سهدام حۆسهێنێان
پێ خهباتکارێکی گهورهێه چونکا دژی ئهمریکا
شهری کرد. چاوهز و فیدل کاسترو رژیمی
کۆنهپهرهستی ئیسلامی ئێران به دژی
ئهمپهرێالیست دهناسن وه ئهۆپهری دۆستاێهتی
لهگهل دهکهن. کیم ێۆنگی دو له کۆریێاێ باشور،
ێان ستالینی چکوله له ههمو کهس زێاتر دژی
ئهمریکاێه، بهلام له ههمان کاتدا
میلهتهکهێ به سهدان ههزار له برسا دهمرن
وه دهبنه قۆربانی سیاسهته چهوتهکانی ئهو
پسیکۆپاته. ههر جۆره دۆژمناێهتیێک له گهل
ئامریکا، نابێته هۆێ باشی ئهو لاێهنه ێان ئهو
کهسه. ئهمریکا ترسێکی ێهکجار زۆری له
ئهلقاعدهێه، ئهوه به ماناێ ئهوه نیێه
که ئهلقاعده رێکخراوێکی پێشکهوتووه. ئهبێت
ئهۆ دژاێهتیێه له قازانج ێان زهرهری بۆ
مرۆف ههلسهنگێندرێت.
كاک عرفان ناتوانێت له سهر ستالین بێ
لاێهنانه قسه بکات چۆنکا ئهو ئهندامی حیزبی
کۆمونیستی ئێرانه. لێره شتێک جێگای باسه.
ئهوانهێ که له ئێراندا به خهتی سێ دهناسران
که زۆربهێ ئهم حیزبه کۆمونیستانه ئێستا لهو
خهتهن، شانازیێێکی گهۆرهێان ئهوهیه که
قهت سؤڤێهتێان به سۆسێالیست نهزانی وه
ئهوهندهێ من بزانم زۆربهێ ئهوانهێ که من
دهێان ناسم و ناسیومن لهۆ حیزبانهدا هیچێان
دواێ هاتنێان بۆ ئۆروپا وه ئاگادار بونێان له
کردهوهکانی ستالین، ههلویستێکی ئاواێان نهبووه
جا نازانم ئهم کاک عرفانه ئهم ههلویستهێ له
کێوهوه هێناوه. له سهرێکهوه شتێکی باشه
که راێ وهکو ئهوانی تر نیێه. بهلام لهم
ههلویستهدا باشتر بو که لهگهل ئهوانی تر
هاوفیکری بوێاێێ. بهلام ئهگهر من له ههلهدا
بم و ئهمه راێ زۆربهێان بێت، زۆر جێگاێ
مهترسیێه.
کاک
عرفان
دهلیت که
مرۆڤ ههڵه دهکات
که
ستالین حهزف دهکات.
ئهوهندهێ که من بزانم ئهمه ێانی ئهوهێ که
کهسێک دهێههوێت بیسهلمێنێت که مرۆڤ دهبێت
راێ خۆێ بگۆرێت و جۆرهێێکی تر بیر بکاتهوه. بۆ
سهلماندنی شتی وا دهبێت ئهو ئینسانهێ که
راێێکی واێ ههیه زۆر ئاگاداری لهسهر شتهکه
ببێت وه زۆر بێ لاێهنانه شته باشهکان و
خراپهکانی ئهو مهسهله باس بکات. ههمو
ئینسانێک بۆێ ههێه که له سهر شتێک ههلویستی
خؤێ به خراپی ێان به باشی دهربهبرێت وه
بینوسێت بهلام کاتێک که له سهر کهسێکی مێژویێ
باس دهکرێت دهبێت باس کردنهکه زۆر بهربلاو و
زاناێانه هو بێ لاێهنانه بێت. له ئۆروپادا
ئهو کهسانهێ که لێکۆلینهوه دهکهن رادهێ
زانێاریێان دۆکتۆراێه. ڵێرهدا لێدوان له سهر
کهسێک دا که رهنگ بێت گهورهترێن خۆێنرێژی
مێژو بوبێت مهسهلهکه زۆر ههستدارتر دهکات.
من پێم وایه ئهگهر کهسێک ئێستا بێت و به سهر
و بالای هیتلر ێان سهدام حۆسهێن دا ههلبات ههر
نوسراوهکهێشی بلاو نابێتهوه، بهلام چۆنکا
ستالین به ناو ههولی داوه بۆ کرێکاران و
زهحمهتکێشان و برێکیش کۆمۆنیست هێشتا دواێ
تێپهر بونی نزێک به 70- 60 سال له
کردهوهکانی ستالین ههر به رابهرێکی گهورهێ
دهزانن، وهکو هیتلر چاوی لێ ناکرێت، له ههمان
کاتدا ئاگادار بون له مرۆڤ کوژی ستالین له
ئۆروپادا شتێکی زۆر ئاشکراێه وه تهنانهت نزێک
به 50 ساله له ناو کۆمونیستهکانی ئۆروپاشدا
به دیکتاتۆرێکی گهوره دهناسرێت. جا دیاره
تهنانهت له ئۆروپاشدا کهس پێدا دهبێت که
ئینکاری راستیێهکان بهکات چؤنکا لهگهل قازانجی
ئهۆ ناخۆێنێتهوه. ئهگهر ستالین زیندو
بێتهوه و بلێت که من بنێاێهم کۆژ بوم، ههر
کهس پهیدا دهبێت که ئینکاری مرۆڤ کۆژی ستالین
بکات.
تهنێا بهوهێ که کهسێک خۆێ به کۆمونیست
بزانیت و بهناو بۆ دهسهلات به دهستهوه
گرتنی کرێکاران ههول بات ناتونیت بیسهلمێنی
که مرۆڤ ههله دهکات. ئهگهر کاک عرفان رۆژێک
له رۆژان لهگه چهند میژو ناس دانێشیت و ئهو
ههلویستهێ خۆێ بێنیته رو بروا ناکهم که شتی
زۆری پێبێت که باسی کات. راێێکی ئاوا
لێکۆلینهوه و زانیاریێێکی ێهکجار زۆری دهویت
بۆ سهلماندنی.
باس کردنی ههلویستی ئاوا به بێ
لێکۆلینهوهێێکی بنهرهتی، له ههله بونا
زانینی تهواوێ توێژهرانی دۆنێا کهههر کامهێان
سالانی زۆر خهریکی لێکۆلینهوه بون، وه له بیر
بردنهوهێ ئهوهێ که ههر خهلکی روسیێه و
ئۆکرائین و ئۆروپاێ رۆژههلات بون که
پهێکهرهکانی لێنین و ستالینێان وهکو
پهێکهرهکانی شا له ئێران هێنا خۆارهوه، وه
له ههله بونا زانینی تهواوێ ئهوانهێ که
بون به قۆربانی ئینسانێک که بۆ راگرتنی
دهسهلات تهنانهت به ژنهکهێ خۆێشی متمانهێ
نهبو وه بو به هؤێ خۆ کوشتنی ژنهکهێشی،
تهنێا له دابی ئێمهدا ئهتوانێ رو بدا.
ئهوانهێ که پیێێان واێه که خۆێان ههمو شتێک
دهزانن وه خهلک هیچ نازانن زۆربهێان له دابی
میللهتانێ سهرکوتکهرهوه هاتۆن. جا کاتێک که
خۆێشێان به کۆمونیست بزانێن ئیتر ئهوه ێهکهم
زاناکانی دونێان وه پرۆفسۆرهکانی دونێاێان پێ
نهزانه. لێنین پێێ وابو که ههر روسهکان له
سوسێالیزم و کۆمونیسم تێ گهێهشتون. مهنسوری
حیکمهت پێێ وابو که تهنێا ئیرانیهکان وه
لهناوێان دا فارسهکان له سۆسێالیسم و کومونیسم
تێگهێهشتون وه ههرئهوهێشه که له ئۆروپاش
دا خۆێان له ههمو کهسێک به زاناتر و
تێگهێشتوتر دادهنێن. ئهو دابهش له سهر
کۆمونیسته کۆردهکانیش کاریگهر بووه. جا زۆر
سهێر نیێه که بۆلشۆویکهکان دواێ له ناو بردنی
ئهوانهێ که به بروای خۆێان دۆژمنی کرێکاران
بون، کهوتنه له ناو بردنی نۆخبهکان و زاناکانی
ولاتهکهێان، چۆنکا ئهوان خۆێان له ههمو کهس
پێ زاناتر بو، وه ئیتر پێویستیێان به زاناکان
نهبو وه زۆر مترسیشێان لێ دهکردن.
من ههول دهدهم که برێک لهو شتانهێ که
ستالین خۆلقاندوێهتی بۆتان باس کهم. لێره دا
ناکرێت زۆر به وردی ئهو کارهساته باس کهم،
چونکا کارهساتهکانی ستالین ئهوهنده زۆره
کهدهێان کتێبی لهسهر نوسراوه. دێاره کتێبیش
له سهر باشی ستالینیش نوسراوه بهلام زۆربهێان
پێش روخانی سۆڤێهت نوسراون. زۆر جاریش ئهو
نوسهرانه به دهعوهتی ستالین چوبون بۆ
سۆڤێهت و ئهو شوێنانهێان دیبو که ستالین بۆێ
دانابون. دوای روخانی سۆڤێهت برێک ئارکیڤ
کرانهوه وه ئهو کهسانهی که کلکێان لهو
ئارکیڤانه گرتووه زێاتر جێگای متمانهن.
کاک
عرفان
دهێ ههوێت به ئێمه بلێت که ستالین دوژمنی
گهورهێ ئهمپرێالیستهکان بو وه سهرماێهداری
ترسیکی زۆری لێ ههبو.
کاک عرفان ئهوانهی که بونه قۆربانی دیکتاتۆری
ستالین هیچیان نه ئهمریکایی بون و نه نۆکهرانی
سهرماێهداری. چونکا دوای دهسهلات بهدهست
گرتنی بۆلشوویکهکان، ئهۆ بهشهێ که به برواێ
بۆلشۆویکهکان بۆرژوا بون ێان بۆنی بۆرژوائیان لێ
دههات له ناو بردران. تهنانهت لێنین فرێاش
کهوت و برێکی زۆری له وانهێ که خۆێان به
کرێکار و زهحمهتکێشێان دهناسین کۆشت. ئهو
مهلهوانانهێ که ترۆتسکی به قارهمانانی شۆرشی
ناو بردبون له کاتی شهر لهگهل سپیێهکان، له
کرۆنشتاد[1] دوای تێکشکاندنی راپهرینهکهێان به
دهستورێ لێنین ههزار ههزار گۆلهباران کران.
راپهرینی مهلهوانهکان به هۆێ زهبرو
زهنگێکهوه بو که کۆمیسارهکانی بۆلشوێکهکان
و دهسهلاتدارانێان له ههمو شوێنێک دهستێان پێ
کردبو و خهبری برسیێهتی و قر و قاتی له
دێهاتهکانهوه دهگهێشته مهلهوانهکان،
ههروهها دزی و فزی له نێوان فهرماندهکانێان
دا که زۆربهێان ئهندامانی حیزبی کۆمونیست بون
زۆر زو خۆێ نواند.
تؤله سهندن له فهلاکان و خهلکی دێهات له
لاێهن سپیهکان و سورهکانهوه به بێانوێ
هاوکاری کردن له گهل لاێهنهکهێ تر له شهرێ
ناوخۆدا وه بهتالان بردنی خواردهمهنی و دهغل
و مالاتێان ههر زو بوبو به هؤێ له ناو چونی
مێلێۆنها جوتێار و برسیێهتی له ناو خهلک دا.
جا کاتێک ستالین دهستی به کۆشتن و برین کرد ئهم
جاره ێاران و دۆستانی پێشو بون که کهوتنه بهر
پهلاماری ''ن ک ڤ د''[2]. ستالین تهواوی
ئهندامانی1917 ێ سهرکرداێهتی بۆلشویکهکانی
ێهک به دواێ ێهک دا کۆشت ێان ترۆری کردن.
دادگایێ کردنی ریکو و بوخارین(دو کهسی ههره
بهرزی ناو بۆلشویکهکان) که له ژێر
ئهشکهنجهدا مهجبورێ کهردن که دژێ یهکتری
بدوێن وه ێهکتری تاوانبار کهن به تهوتیئه
دژی حۆکومهت، کارهساتێک بو که ئێستاش له
دۆنێادا زۆربهێ دیکتاتۆرهکان کهلکی لێ وهر
دهگرن (پێم واێه ئهم مهتۆده بۆ کاک عرفانێش
ناسراوه بێت چونکا ههمو دیکتاتۆرهکان بۆ قانع
کردنی دۆستانی خۆێان شانۆێ ئاواێان داناوه).
ستالین ێهک شتی زۆر سیستهماتیک به رێوه
دهبرد، ئهوێش له ناو بردنی تهواوێ ئهوانه بو
که به جۆرێک دهورێان ههبو له شۆرشی ئۆکتۆبردا
ێان خۆشهویستی خهلک بون. دوای له ناو بردنی
تهواوی ئهوانهێ که له ههوهلهوه لهگهل
ئهو و لێنین بون، تهنانهت دستکاری برێک
وێنهێهشی کرد وه خۆی خستبووه پال لێنین بۆ
ئهوهێ که هێچ شوێنهوارێک لهو ێارانهێ پێشو
نههێلێتهوه وه مێژو به ئیشتێاێ خۆێ بهگۆرێت.
ئهگهر مرؤف بهرههمی ئینقلابی روسیێهێ
نهدیباێێ و سۆڤێهت نهرۆخابوێاێێ وه ئێمهش
بهرههمی تێکۆشانی حیزبه کۆمونیستهکانمان له
ئێران و له دونێادا نهدیباێێ رهنگه ههروا
شتێکی ساکار نهبوێاێێ باسی خوێن رشتنی ستالین
بکهێن. بهلام کاتێک که له ئارکیڤهکانی
سۆڤێهتدا سهدان و ههزاران بهلگه به مۆری
ستالینهوه دیته دهرهوه، له کاتێکدا ههر
ئێستا له ناو حیزبه کۆمونیستهکاندا مافێا دروست
کردن و شهر له سهر دهسهلات بهدهستهوه
گرتن به چاوی خۆمان دهبینین، گۆمانکردن له
دیکتاتۆری ستالین تهنێا نیشانهی نازانێاری، ێان
نا، نیشانهی پێباش بونی کارهساتهکانی ستالینه.
به برۆاێ من ستالین گهوهرهترین خهزمهتی به
ئهمپرێالیستهکان وه سهرماێهداری کرد، وه
ههروهها پشتی جولانهوهێ کرێکاری و میللهتانی
ژێردهسهلاتی دۆنێاێ شکاند. پشت کردنه کۆماری
ئازهرباێجان و کۆردوستان دواێ رێك کهوتن لهگهل
شادا، پێم واێه بۆ ههمو کهس ناسراو بێت.
یهکهم خوێن رشتنی ستالین له ناو هێزهکانی
خۆێاندا له دواێ دهسهلات بهدهست گرتنی
بۆلشویکهکان وه له شهر لهگهل سپیهکاندا روێ
دا. به هۆێ ئهوهوه که هێزهکانێان له شارێ
پێرم[3] له شهر لهگهل سپیێهکان شکابون 67
ئۆفیسهری گۆلهباران کرد به تاوانی نامتمانه
بونێان. له دواێ ئهوه له ههر شوێنێک که
ستالین دهناردرا بۆ لێکۆلینهوهێ شکاندنێان،
دهێان ئهفسهرێ دهکوشت وه تاوانی شکاندنێانی
دهخسته سهرئهوان. ئهم کهردهوهێه له
تهواوێ ژێانی دوایی ستالین ێهکێک له
مهتۆدهکانی زۆر سامناک و کاریگهری ئهو
دیکتاتۆره بووه.
له ههمو شوێنێک دا باسی مهترسی لێنین له
توندی ستالین دهکرێت، بهلام له هێچ شوێنێک دا
نهم دیوه که لنین ئهو کۆشتنانهێ مهحکوم
کردبێت.
درێژهێ ههیه ...
[1]
http://www.marxists.org/svenska/historia/mett/1938/kronstadt.htm
[2]
NKVD
(Народный
комиссариат
внутренних
дел)
هێزی کۆمیسهری خهلکی بۆ گیرو گرفتی ناو خۆ، ئهم
رێکخراوه که دوایێ بووه (ک گ ب) له بهێنی
سالهکانی 1934-1946 به ئهمری ستالین میلێۆنها
ئینسانی به ئهشکهنجه و گۆلهباران کۆشت. به
برواێ لێکۆلینهران ئهم رێکخراوه سامناکترین
رێکخراوی مێژو بووه، ئهگهر ژمارهێ کوژراوان
به دست رێکخراوێک دا به حیساب بههێنین.
[3]
Hitler and Stalin: Parallel Lives
, Alan Bullock
ئهم کتێبه من زۆر به باشی دهزانم چونکا هاوکات
ژێانی دو ئینسانی فاشیست که له دو بیر و باوهری
دژی ێهک دا هاتونه دهرهوه بهلام
کهردهوهکهێان ێهکێک بو باس دهکات.
برێک کتێبی تر بۆ ئاگاداری ئهو بهرێزانهێ که
پێان خۆسه زێاتر لهسهر ستالین بزانن. برێکێان
ناوهکانێان به ئینگلیسی وه به سۆئیدی
هاتووه.
1) F. Beck (pseud. f. fysikern W. Houtermans)
och W. Godin (pseud. f. historikern Konstantin
Shtepa),
Stalinismen kastar masken.
Utrensningen i Sovjetunionen 1936 — 1938
, Stockholm 1952. Barrington Moore Jr.,
Terror and ProgressUSSR : Some sources of Change
and Stability in the Soviet Dictatorship,
Cambridge ,MA 1954.
2) Robert Conquest,
Den stora terrorn: Stalins skräckvälde under
30-talet,
(övers. av The Great Terror.
Stalin´s Purge in the Thirties)
Stockholm 1971;
The Great Terror. A Reassessment,
(1990), New York 2008.
3) Alec Nove, "Review",
Soviet Studies,
1969, s. 536—542; idem,
Stalinism and
After,
London 1981.
4) Wladislaw Hedeler,
Chronik der Moskauer Schauprozesse 1936, 1937
und 1938. Planung, Inszenierung und
Wirkung,
Berlin 2003.
5) Nicolas Werth,La
Terreur et le désarroi,
Paris 2007.
6)
Lubjanka: Stalin i Glavnoe upravlenie
gosudarstvennoj bezopasnosti NKVD 1937—1938
(Lubjanka: Stalin och NKVD:s huvudstyrelse för
statssäkerheten, 1937—38), red.: A.N. Jakovlev,
V.N. Chaustov, V.P. Naumov, N.S. Plotnikova.
Moskva 2004
7) Vladimir Chaustov och
Lennart Samuelson, Stalin, NKVD i repressii
1937—1938 gg., (Stalin, NKVD och repressionen,
1937—1938), Moskva 2008.
8) Artiklar av M. Rozjenko och N. Petrov i
Memorial. Spetsialnyj vypusk,
Moskva, nr 20, september-oktober 2000.
9)Aleksandr Mukomolov,
Na
Juzjnouralskich zavodach, 1922—1952,
(På fabriker i Södra Ural, 1922—1952), Moskva
2007, Lennart Samuelson,
Tankograd: Den
ryska hemmafrontens dolda historia, 1917—1953,
Stockholm 2007, s. 133—159.
10) Om Kersnovskajas Gulagskildring, se Lennart
Samuelson, "Minnesbilder från Sovjets dunkla
historia", Svenska Dagbladet, 22 juni 2008,
http://www.svd.se/kulturnoje/understrecket/
گهر بۆچوونێکت ههیه ئێره کلیک بکه
مافی بڵاوکردنهوهی ئهم
بابهته بۆ ههڵوێست پارێزراوه ، به هێنانی ناوی سهرچاوه
کهڵک وهرگرتن لهم بابهته ئازاده
| 
