"نیکولاس ترتولیان"

کتێبى مێژوو و وشیارى چینایەتى (History and Class Consciousness)، شاکارى فەلسەفى سەردەمى لاوێتى جۆرج لوکاچە، ئەم کتێبە هەوێنى فکرى و سەرچاوەى سەرەکى دوو مەکتەبى بەناوبانگى سەدەى بیستەم (مەکتەبى فرانکفۆرت و مەکتەبى بوداپێست) بووە.

    لە پێشەکى کتێبەکەدا هاتووە: " لوکاچ لەم کتێبەدا گرنگترین مێتۆدەکانى فەلسەفەى هێگل و مارکسى سەرلەنوێ گەڵاڵە کردووە و رەهەندى تازەى پێبەخشیون. گرنگى ئەندێشەى لوکاچ لەوە دایە کە ئەو دنیاى فکریى سێ غوولى فەلسەفە (کانت، هێگل و مارکس)ى هەرس کردووە و لەڕووى تیۆرى فەلسەفى و جوانیناسى (Esthetic)یەوە شیاوترین سەنتێزى خولقاندووە، کە دەتوانێ لە دنیاى گەندەڵ و داڕزیوى ئەمرۆى بورژوازیدا، کە هەموو بەهایەکى بەرز و ئینسانی فەوتاوە و بەهاى نزم و رێژەیى (پارە) جێگەى ئەوى گرتۆتەوە و دنیا بۆتە "قومارخانەیەکى ئەلکترۆنیکى"، روانگەیەکى تراژیک بە خوێنەران ببەخشێ و، لەنێو چەقى گورگەلوور و تەمتوومانى دنیاى سپڵەى بەستۆکەدا تاڵە تیشکێ لە هۆمێد پیشان بدات.

    "لوکاچ لەم کتێبەى دا گرنگترین چەمکەکانى فەلسەفە: گشتێتى  (Totality)و گەشە، پێوەندى سوژە (Subject) و ئوبژە (Object)، تیۆرى و پراتیک، سوژەى تاکى و سوژەى کۆیى، دەرفەتى ئابستراکت (Abstract Possibility) و دەرفەتى ئوبژکتیڤ، (Objective Possibility)  وشیارى درۆینە (Conscience False) و وشیارى شیاو (Conscience Possible)، شتئاسایى (Reification) و هەروەها پێوەندى پێکهاتەیى کاتێگورییەکان (Categories) لەگەڵ فۆرماسیۆنە ئابوورى کۆمەڵایەتییەکانى بە باشترین شێوە گەڵاڵە و ئاراستەکردووە کە لەرووى فەرهەنگى، سیاسى، مێژوویى، کۆمەڵناسى و جوانیناسییەوە گرنگى مێتۆدۆلۆژیک (Methodologique)یان هەیە و ناسینیان بۆ سوژەى کوردى و کۆمەڵگا و کولتورى کوردى ئێجگار گرنگ و حەیاتییە."

هەروەها" لوسیەن گوڵدمەن" لە وتارێکى هەرە گرنگ، کە لە سەرەتاى  ئەم کتێبەدا هاتووە، دەنووسێ: "لە پاش مەرگی مارکس و ئنگڵس، تەنانەت رەنگە لە دوا نووسراوەی ئنگڵس یشدا کەلێنێکی قووڵ لە ئەندێشەی دیالکتیکیدا پێکهات. ئەڵبەت مارکسیزم پێکهاتەیەکی یەکپارچەی پێکنەهێناوە، زۆر جیاوازی بەرچاو لە بەرهەمەکانی لێنین، پلەخانوف، بێرنشتاین، کائوتسکی و رۆزا لوکزامبورگ دا هەبووە. سەرەڕای ئەمەش، ئەگەر بێجگە لە بەرهەمەکانى رۆزا لوکزامبورگ، بەناوبانگترین بەرهەمەکانی تیۆریداڕێژانی مارکسیزم بەر لە ساڵی 1923 – لەوانە ئانتی دورینگ و دیالکتیکی سروشتی ئنگڵس – لەگەڵ بەرهەمەکانی مارکس بەراورد بکەین، جیاوازییەکی ئێجگار گرنگ دەبینین کە تەنانەت مارکسیستە "نائۆرتۆدۆکس"ە کانیش هەستیان پێنەکردووە. ئەم پرسەیە کە تا رادەیەک لەبەر تیشکی کتێبەکەی لوکاچدا ئاشکرا بووە.

" لەنێوان ساڵەکانی 1890 و 1923دا، هەموو تیۆریداڕێژانی گرنگی مارکسیزم – بێجگە لە رۆزا لوکزامبورگ و تا رادەیەک تروتسکی – هەموویان رەوت و روانگەیەکی پۆزەتیڤیستییان هەڵبژاردبوو. ئەم خاڵە کاتێ ئاشکرا دەبێ، کە ئاماژە بەو تۆسقاڵە گرنگییە بکەین کە لە توێژینەوە فەلسەفیەکاندا لەمەڕ پێوەندی مارکس و هێگل ئاراستە کراوە – پێوەندییەک کە خودی مارکس بە ڕاشکاوی جەختی لەسەر کردووە. لە روانگەی کائوتسکی دا، کە ئەو سەردەمە بۆ هەمووان گرنگترین تیۆریداڕێژ بوو، ئەندێشەی مارکس زیاتر لە هەموان لە ئەندێشەی داروین نزیکە. بەڕای پلەخانوف ئەندێشەى مارکس لەگەڵ سپینوزا، دیتسگێن و مارکسیستە مێکانیکییەکانی چەرخی هەژدەهەم پێوەندی هەیە. لە روانگەی ماکس ئادالێر، فورلیندر، بێرنشتاین و مارکسیستە نەمسا(ئوتریش)ییه‌کاندا بیری مارکس لەگەڵ فەلسەفەی نیوکانتی پێوەندی هەیە. تەنانەت لێنین بە کتێبی ماتریالیزم و ئەمپریوکریتیسیزم، مکانیکیترین و دژە دیالکتیکیترین بەرهەمی نووسیوە. ئەم نەریتە دژە دیالکتیکییە هەتا ئەمڕۆش لە ستالینیزم و بنەماخوازی ئاڵتوسێردا هەروا درێژەی هەیە.

  " لە مەودای نێوان مارکس و لوکاچدا تەنیا ئانتونیۆ لابریولا لە ئیتالیا گرنگییەکی شیاوی بە نەریتی هێگلی داوە، ئەویش نەیتوانیوە مارکسیزمێکی بەڕاستى دیالکتیکی پەرداخ بکات. بە لە بەرچاوگرتنی هەموو ئەم خاڵانە، دەبینین ئەو تیۆرییانەی کە چەندین بەرە لە سوسیال - دێموکراتەکان و پاشان شۆڕشگێڕانی کۆمۆنیستیان پەروەردە کردووە، بەرهەمەکانی مارکس نەبوون، بەڵکوو بەر لە ستالینیزم، ئانتی دورینگ و دیالکتیکی سروشتى ئنگڵس و ماتریالیزم و ئەمپریوکریتیسیزمی لێنین بوون.

"بەڵام ئەگەر بمانەوێ کاریگەری ئەم کتێبە لە کاتی بڵاوبوونەوەدا و کاریگەری دواتری ئەو رۆشن بکەینەوە، پێم وایە دەبێ سێ دەستە ئەندێشەی جیاواز لێک جیابکەینەوە: دەکرێ دەستەی یەکەم بە بارودۆخی سەردەمی نووسینی کتێبەکە راڤە بکەین و ئەمڕۆ هەموان قەبووڵى دەکەن کە ئەو ئەندێشەیە لەگەڵ ئەو دۆخە سازگار نەبووە. دەستەی دووهەم، زادەى پێویستى گونجاندنى توخمە تازەکانی ئەم کتێبە لە سیستمێک دایە کە هێشتا زۆر هۆکاری کۆنی رابردووی پێوەیە و، سەرئەنجام دەستەی سێهەم چەندین شرۆڤەى تیۆریکی تازەن کە لە گەشەی دواترى ئەندێشە مارکسیستی و بەگشتى لە زانستی ئینسانیدا، رۆڵێ بنەرەتی دەگێڕن.

    یەکەم شرۆڤەکاری لوکاچ – کە بەشێوەی هێمایى هەموو شرۆڤەکانی تری ئەوى هەڵگرتووە و لەخۆیدا وەک گەڕانەوە بۆ ئەندێشەی دیالکتیکی حساب دەکرێت– چەمکی کردیار یان سوژەی کۆییە و ئەم بیرە گەڵاڵە دەکات کە چینە کۆمەڵایەتییەکان تاقە سوژەی مێژوویى و ئەستوون و بناغەی تایبەتى مارکسیزمن. دەبێ زیادی بکەم کە لوکاچ پێشتر لە دوو کتێبى خۆیدا کە پێش ئه‌وه‌ی ببێته‌ مارکسیست نووسیویە، کۆمەڵێک لە پێکهاتەکانی ئەندێشەی راڤەکردووە کە لەسەر چەمکی وشیاری تاکی پێکهاتوون، لەم وتارانەدا[کتێبی مێژوو و وشیاری چینایەتی] چەمکی وشیاری بان تاکی و، بەتایبەت وشیاری چینایەتیی، شێلگیرانە ئاراستە کردووە.

"خاڵێکی گرنگ: بۆوەی کە هەموو کردارێکی ئینسانی وەک پرۆسەیەک لە قەڵەم دەدرێت، ئیتر ناکرێ تەنیا بە سەرنجدان بە دۆخی واقعى شرۆڤە و لێکدانەوە بکرێ و دۆخى ئاوس بە گۆڕان پشتگوێ بخرێ. هەر بەمهۆیە لەسەر چەمکی "وشیاری واقعی"، چەمکیbezogens bewustsein  یش زیاد دەکرێت، کە بە مانای وشیاریی کاریگەر و دیاریکەرە و ئێمە بە "زۆرینەی وشیاری شیاو" پێناسەمان کردووە. ئەمە هەر ئەو جیاوازییەیە کە مارکس لەنێوان "چین لە خۆیدا" و "چین بۆ خۆی" قایل بووە و بێ ئەمە هیچ پرسێکی ژیانی مێژوویی و کۆمەڵایەتی دەرک ناکرێت.

 "کتێبەکەی لوکاچ لەپاش نیوسەدە بێدەنگی و بۆشایی هەموو ئەم چەمکە دیالکتیکییانەى سەرلەنوێ لە ئەندێشەی مارکسیستیدا زیندوو کردۆتەوە و بەمجۆرە جارێکیتر گرنگى روانگەی دیالکتیکی ئاراستە کردووە.

 "وەک دەبینین چەندین بەشی مێتۆدۆلۆژیک، فەلسەفى و سۆسیۆلۆژیکى کتێبەکەی لوکاچ هێشتا کارامەیی و تازەیی خۆیان پاراستووە و بۆ ناسینی دنیای هاوچەرخ و کۆمەڵگای ئێمە زۆر گرنگ و کارسازن. بەڕای من هەر ئەم خاڵە گەورەترین ستایشێکە کە دەکرێ ئاراستەی بەرهەمێکى بکەین کە – بە پێچەوانەی چەندین هەڵەی حەتمى و رەنگە زادەى زەختى سەردەم – وەک گەورەترین و گرنگترین خاڵى وەرچەرخانى مێژووى ئەندێشەى فەلسەفى، سیاسی، سۆسیۆلۆژیک و مێتۆدۆلۆژیکى چەرخی بیستەم دەمێنێتەوە."

ئەم کتێبە لە دەقى فارسییەوە و بە یارمەتى دەقى ئینگلیزى بۆ کوردى دوبلاژ کراوە، هەروەها پروفیسۆر ئەمیر حەسەنپوور بەشێ لە دەقە کوردیەکەى لەگەڵ دەقى ئینگلیزى بەراورد کردووە و بەمجۆرە دەقە کوردییەکە پوختەتر کراوە، لە کۆتایى کتێبەکەشدا قاموسى چەمک و زاراوەکان بە سێ زمانى کوردى، فارسى و فەرانسى گونجێندراوە.